19:42 / 02-09-2026
Merkel Almaniya prezidenti olmaq ideyasını absurd adlandırdı
19:35 / 02-09-2026
Putin Rusiya ilə Monqolustan arasındakı münasibətləri hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq adlandırdı
19:33 / 02-09-2026
Polşanın keçmiş baş naziri Tuskun Rusiya təhlükəsi ilə bağlı xəbərdarlıqlarından bezdiyini deyir
19:29 / 02-09-2026
Von der Leyen Ukraynadan bir neçə milyard avroluq yeni bir sorğu elan etdi
19:26 / 02-09-2026
Müəllimə hücumdan sonra dərslər adi qaydada davam edir
19:23 / 02-09-2026
Naməlum mənşəli dron aşkar edilib
19:20 / 02-09-2026
Bonndakı Rusiya Baş Konsulluğu 11 sentyabrdan etibarən Rusiya pasportlarının verilməsini dayandıracaq
19:17 / 02-09-2026
İtaliya mediası Putinin Zelenskinin təhdidlərinə sərt reaksiyasını qiymətləndirib
19:05 / 02-09-2026
Enrike İqlesiasın Astanadakı konserti üçün 34.500 bilet qalıb
19:00 / 02-09-2026
Vladimirov: "Bomba olduğu ehtimal edilən əskinas dəstəsi tapılıb"
18:56 / 02-09-2026
Bessent: "Ukraynanın Rusiya enerji obyektlərinə hücumları qlobal yanacaq qiymətlərinin artmasına səbəb olub"
18:52 / 02-09-2026
WP: Ukrayna Silahlı Qüvvələri Rusiya dronlarını ələ keçirmək üçün qırıcı təyyarələr yerləşdirir
18:47 / 02-09-2026
Ukrayna pilotsuz təyyarəsi Zaporojye bölgəsindəki xəstəxanaya zərbə endirib
18:43 / 02-09-2026
Putin Uzaq Şərqdə yeni obyektlərin açılışında iştirak edib
18:39 / 02-09-2026
Bonndakı Rusiya Baş Konsulluğunun bağlanması Dövlət Duması seçkiləri üçün seçki məntəqəsinin təşkilinə mane olur
18:36 / 02-09-2026
Almaniya xarici işlər naziri Leypsiq pilotsuz aparatı ilə bağlı Rusiyaya təzyiqin artırılmasına çağırış edir
18:27 / 02-09-2026
Almaniya Leypsiq Hava Limanında baş verən dron hadisəsində şübhəlilərin kimliyini müəyyən edib
18:23 / 02-09-2026
Macarıstan Orbanın hakimiyyətə qayıda biləcəyi bir şərt irəli sürüb
18:19 / 02-09-2026
Ermənistana AB ilə AAİ arasında yekun qərar verməsi tövsiyə edildi
18:16 / 02-09-2026
Putin Si Cinpinlə görüşünü mənalı və çox səmimi adlandırdı
17:55 / 02-09-2026
"Sumqayıtın formalaşan yeni inkişaf modeli"
22:06 / 01-09-2026
Bu gün general-mayor Hilal Nəcəfovun doğum günüdür-TƏBRİK EDİRİK!
20:47 / 01-09-2026
Vaşinqtonun şantajı: Çinlə bağlı uğursuzluqdan sonra ABŞ Hindistana təzyiq göstərməyə çalışır
20:43 / 01-09-2026
Putin: "2025-ci ildə Türkiyəyə təxminən 7 milyon rus turisti səfər edib"
20:39 / 01-09-2026
İnsanlara kürəklə hücum edən kişinin qumar aludəçisi olduğu ortaya çıxdı
20:32 / 01-09-2026
ABŞ növbəti iki həftə ərzində İranla əməliyyatlara görə banklara sanksiya tətbiq edə bilər
20:28 / 01-09-2026
Futbolçu Rüdiger Almaniya Milli Komandasından təqaüdə çıxdı
20:24 / 01-09-2026
Katamaran böyük dərinliklərdə tapılıb
20:16 / 01-09-2026
Bessent: "Hörmüz boğazı iki ildən sonra yararsız hala düşəcək"
20:10 / 01-09-2026
Yeni Dehlinin mərkəzində iki qüllə əldə etdi
20:05 / 01-09-2026
105 illik yüksək temperatur rekordunu qırdı
20:02 / 01-09-2026
Angelina Jolie Poltavaya gəldi
19:59 / 01-09-2026
Bir yeniyetmə qaz tüstüsünü udduqdan sonra ölüb
12:45 / 01-09-2026
ŞƏT lisenziyasız peyk internet xidmətlərinin göstərilməsini pozuntu kimi qəbul edib
12:43 / 01-09-2026
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi: Yaponiyanın Rusiyadakı səfirliyi ABŞ ilə təlimlərlə bağlı töhmət elan etdi
12:38 / 01-09-2026
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi: Militarist Yaponiyanın cinayətlərinin ictimailəşdirilməsi üzərində işləməyə davam edirik
12:35 / 01-09-2026
FSB xəyanətdə ittiham olunan şəxsin həbsinin görüntülərini yayımlayıb
12:29 / 01-09-2026
SHOT: Müğənni Dolina 250 milyon rubla yeni lüks mənzil alıb
12:26 / 01-09-2026
Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi səfir Kelinin Londondakı missiyasının başa çatdığını elan etdi
Tez-tez xəstələnən uşaqlar
Tarix: 17-01-2019 13:45 | Bölmə: Cəmiyyət
Son illər istər xarici, istərsə də vətən alimlərinin işlərində uşaqlarda bronx-ağciyər xəstəliklərinin təkrarlanması, xronikləşməsi və ağırlaşması hallarının qarşısının alınmasına dair çoxsaylı tədqiqatlar diqqəti cəlb edir. Müəyyən olunmuşdur ki, uşaqların əksəriyyəti KRVİ ilə xəstələnirlər və bu xəstələnmə onların orqanizmlərinin adaptasiya sisteminin vəziyyətindən çox asılıdır. Normal adaptasion-müdafiə qabiliyyətinə malik olan uşaqlar, yəni başqa sözlə, reaktivliyi normal olan uşaqlar KRX ilə nadir xəstələnirlər və onlarda bu xəstəliklər yüngül, fəsadsız keçir.
Klinik və profilaktik təbabət baxımındam, «sağlamlıq» adətən xəstəliyin olmaması kimi anlaşılır. ÜST-yə görə «sağlamlıq- orqanizmin xarici mühitlə dinamik tarazlığı, eləcə də heç bir xəstəlik və fiziki defektlərin olmamsı ilə səciyyələnən tam fiziki, mənəvi və sosial əmin-amanlıq vəziyyətidir». «Sağlamlıq» orqanizmin elə bir vəziyyətidir ki, bu vəziyyətdə o, maksimal adaptasiyanı təmin edə bilir. Sağlamlıq və adaptasion imkanlar arasında əlaqəyə dair bir sıra işlər aparılmışdır.
Xarici mühit amillərinin sayının artması orqanizmin adaptasion imkanlarının qarşısına yeni və yüksək tələblər qoyur. Çoxsaylı tədqiqatlar göstərir ki, adaptasion gərginlik adaptasiyanın tiplərindən asılı olaraq müxtəlif orqan və sistemlərə müxtəlif cür təsir göstərir. Məsələn, fiziki gərginliyə adaptasiya əzələ aparatı və enerji həlqəsinə tələbatı artırır, soyuq və istiyə qarşı adaptasiyada termorequlyasiya prosesləri əhəmiyyət kəsb edir, xəstəliklər zamanı orqanizmin immun sisteminin funksional aktivliyi mühüm rol oynayır. Uşağın sağlamlıq vəziyyətini dəyərləndirdikdə, yaşdan asılı olaraq, eyni vaxtda bir neçə tipik və ya standart adaptiv situasiyaları nəzərə almaq lazımdır: 1) uşağın yenidoğulma və həyatının ilk aylarında adaptasiyası; 2) yeni ekoloji şəraitə (iqlim, coğrafi, meteoroloji və s.) adaptasiya; 3) infeksion başlanğıca adaptasiya; 4) sosial adaptasiya (yaşıdlara qarşı, böyüklərə qarşı və s.); 5) fiziki gərginliyə adaptasiya; 6) termik gərginliyə, xüsusulə soyuğa qarşı adaptasiya. Uşaq orqanizminin məhz yuxarıda qeyd olunan amillərə qarşı müdafiə qabiliyyətini nəzərə alaraq, sağlamlıq vəziyyətinin dəqiq qiymətini vermək olar. Xarici mühit amillərinə və endogen təsirlərə nə qədər çox diqqət edilərsə, qiymət bir o qədər dəqiq olar. Sağlamlıq və ya orqanizmin adaptasion mexanizmlərinin pozulması məsələni həll edərkən, uşaqlar üzərində uzun müddət müşahidə aparmaq və onların inkişafı ilə xəstələnmə, xüsusilə KRX ilə xəstələnmə hallarını klinik-immunoloji parametrlərlə, genetik xüsusiyyətləri və xarici amillərin təsirini qarşı-qarşıya qoymaq lazımdır. Fikrimizcə, «sağlam» orqanizm o orqanizmdir ki, o, I tip adaptasiyaya malikdir, hansı ki, bu zaman bütün orqan və sistemlərin funksiyaları xarici mühitlə tarazlaşmış olur və heç bir xəstəlik əlaməti olmur. Təcrübədə hər halda, tamamilə xəstələnməyən uşaq olmadığı üçün, I sağlamlıq qrupuna « nadir xəstələnən uşaqlar» aiddir, yəni bunlar ildə 3 dəfəyə qədər xəstələnən, orqan və sistemlər tərəfindən heç bir davamlı morfo-funksional dəyişikliyi olmayan, kompensator mexanizmləri yaxşı inkişaf edən, sağlamlıq və iş qabiliyyətini tez bir zamanda bərpa edən uşaqlardır. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, tibbin infeksion xəstəliklərin müalicə və profilaktikası sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlərə baxmayaraq, adaptasiya səviyyəsinin gərginliyi və zəifliyi olan uşaqların sayı durmadan artır. Bu uşaqlar əsasən tənəffüs sistemi xəstəlikləri ilə tez-tez xəstələnirlər. Respirator xəstəliklərlə təkrar xəstələnmə bir çox sistemlərin fəaliyyətinin pozulmasına, fon xəstəliklərinin inkişafına, fiziki və sinir-psixi inkişafın ləngiməsinə, sosial adaptasiyanın pozulmasına səbəb olur. Belə uşaqlar «Tez-tez xəstələnən uşaqlar (TXU)» adlanırlar. TXU – yaşıdları ilə müqayisədə kəskin respirator infeksiyalara tutulmanın daha yüksək səviyyəsi ilə səciyyələnən uşaqlar qrupudur və bu termin ilk dəfə 1980-ci ildə tibbi ədəbiyyatda işlənməyə başlanmışdır. «TXU» diaqnoz deyil, nozoloji vahid sayılmlr, bu uşaqlar dispanser qrupunu təşkil edirlər.
Müxtəlif tədqiqatçıların verdikləri məlumatlara əasasən, TXU-nun payına uşaq yaşlarında xəstələnmə hallarının 15-75%-ə qədəri düşür, bunların da 50-75%-i erkən və məktəbəqədər yaşda təsadüf edir. Bu uşaqlar «risk» qrupunu təşkil etməklə, nəinki yalnız tibbi, həm də sosial-iqtisadi problem kimi diqqəti cəlb edirlər.
Müəyyən edilmişdir ki, TXU-da burun-udlaq və bronx-ağciyər xəstəliklərinin uzun sürməsi, xronikləşməsi, fəsadlaşması, bronxial astma və allergik rinit kimi xəstəliklərin daha tez-tez təsadüf etməsi və ağır gedişli olması, revmatik qızdırma, qlomerulonefrit və digər xəstəliklərin yüksək tezliyi müşahidə edilir. TXU yeniyetmə yaşlarında mədə-bağırsaq traktının xronik xəstəliklərinə, damar distoniyalarına meylli olurlar, onlarda nevrotik reaksiyalar asanlıqla yaranır, belə uşaqlar tez yorulur və çox zaman məktəbdə pis oxuyurlar. Bəzi tədqiqatçıların məlumatlarına görə, TXU-da əsas adaptasion mexanizmlər qırıldığından, onlarda xronik patologiya erkən yaranır. Bu uşaqlarda 30% hallarda gələcəkdə xronik xəstəliklər əmələ gəlir . TXU xronik xəstəliklərə meylli olduqlarına görə sağlamlıq qrupuna görə II qrupa aid edlilir, onlarda tədqiqatçıların əksəriyyətinin fikrinə görə, ikincili immundefisit vəziyyəti olur.
TXU qrupuna irsi-genetik xəstəliklər, birincili immundefisit vəziyyəti, endokrin xəstəliklər, kobud üzvü qüsurlar, mübadilə pozğunluqları olan uşaqlar daxil deyillər. Bəzi tədqiqatçılar KRX ilə tez-tez xəstələnmənin mukovissidoz, anadangəlmə stridor, Nezelof (alimfositoz) sindromu, sekretor IgA-nın selektiv defisiti, immunparezin İsveçre tipi kimi patologiyalar üçün debüt olduğunu qeyd edirlər.
Son tədqiqatlar sübut etmişdir ki, erkən yaşlı uşaqlarda kəskin respirator infeksiyalara (qrip, paraqrip, adenovirus, rinovirus və s.) tutulmanın yüksək olmasına həyatın birinci ilində müşahidə edilən bəzi patoloji hallar, o cümlədən anemiya, distrofiya, raxit, diatezlər, mədə-bağırsaq pozğunluqları, süni və qarışıq qidalanma, böyük yaşlarda isə yuxarı tənəffüs yollatının və ağız boşluğunun xronik infeksiya ocaqları zəmin yaradır. Bunu TXU-nun 42-58%-də LOR-orqanı xəstəliklərinin aşkar edilməsi bir daha sübut edir .
Bəzi tədqiqatçılar klinik-anamnestik məlumatlara əsasən, TXU-nun formalaşmasına təsir edən amilləri tibbi-bioloji (ananın hamiləlik dövründə sağlamlıq vəziyyəti, doğuşun gedişi, kəskin respirator və LOR-orqanları xəstəliklərinə ailəvi meyllik, uşağın nevroloji statusu, qeyri-rasional qidalanma və s.) və sosial-məişət amilləri (uşağın mənzil-məişət şəraiti, ananın iş şəraiti, məişət allergiyasının olması, nəqliyyat amili, ekoloji amil və s.) olmaqla 2 böyük qrupa bölürlər .Ümumilikdə, TXU-nun səbəblərini endogen və ekzogen olmaqla 2 böyük qrupa bölürlər. Endogen faktorlara uşağın əlverişsiz ante- və postnatal inkişafı, mərkəzi sinir sisteminin vəziyyəti, tənəfüs sisteminin uşaqlarda yaşla əlaqədar anatomo-fizioloji xüsusiyyətləri, immun sistemin yetişməzliyi, diatezlərin müxtəlif formaları, genetik determinəolunmuş enzimopatiyalar və ya tranzitor ferment çatışmazlığı (məsələn, a1-antitripsin inhibitorunun tranzitor defisiti), allergiya, disbakteriozlar (disbiozlar), ağız-burun-udlaqda xronik infeksiya ocaqlarının olması, genetik meyllik aid edilir. Ekzogen faktorlara KRX törədiciləri ilə yüksək kontakt, əhalinin sanitar mədəniyyətinin aşağı səviyyədə olması, bunun nəticəsində uşağa qulluğun və rejimin düzgün olmaması, maddi vəziyyətin aşağı səviyyəsi və əlverişsiz mənzil-məişət şəraiti, erkən yaşda uşağın məktəbəqədər müəssisəyə getməyə başlaması, immun sistemə yatrogen təsirlər (antibakterial vasitələrin, salisilatların, difeninin tez-tez və uzun müddət istifadəsi), eləcə də ekoloji problemlər daxildir. Çünki uşaq orqanizmi xarici mühitin vəziyyətini özündə əks etdirən həssas biometrik indikatordur. Müəyyən olunmuşdur ki, iri sənaye şəhərlərində TXU-nun 2 dəfə və daha artıq müşahidə edilir. Ekoloji amillər adaptasion mexanizmlərii daim gərgin vəziyyətdə saxlayır, sonra isə dekompensasiya əmələ gəlir. Ekoloji çirklənmə uşaq orqanizminə genotoksik və immundepressiv effekt göstərir. Havada, suda, qida məhsullarında müxtəlif ksenobiotiklərin artması onların orqanizmdə toplanmasına, hüceyrə metabolizminin, homeostazın pozulmasına, immunitetin təhrif olunmasına gətirib çıxarır. Xüsusilə, passiv tütünçəkmə respirator traktın selikli qişalarının yerli immunitetini azaldan faktorlardandır .
Bir sıra tədqiqatçılar adaptogen və immunkorrektorlardan qeyri-düzgün istifadəni də TXU-ya gətirib-çıxaran səbəblərdən hesab edirlər. Bəzi tədqiqatçılar ailədə qeyri-qənaətbəxş psixoloji vəziyyəti, stress vəziyyətlərin, həyəcanın da TXU-nun yaranmasında rolunu qeyd edirlər. Müəyyən olunmuşdur ki, atasız ailələrdə TXU 2, anasız ailələrdə 2, 5 dəfə çox təsadüf edir.
Endogen faktorlar orqanizmin respirator infeksiyalara artıq erkən yaşda yüksək həssaslığını əsaslandırır, ekzogen faktorlar isə tez-tez və uzunmüddətli kəskin respirator xəstəliklərin daha gec manifestasiyasını müəyyənləşdirir.
ÜST 1980-ci ildə, ildə 4 dəfədən artıq KRX ilə xəstələnən uşaqları TXU qrupuna daxil etmişdir.
Postsovet məkanından kənar xarici ölkələrdə (ABŞ, Böyük Britaniya və s.) «TXU» termini yoxdur, onlar bunun əvəzinə «Residivləşən respirator xəstəliklər» və ya «Residivləşən respirator infeksiyalar» terminini işlədirlər.
Bəzi tədqiqatçılar TXU qrupuna yalnız KRX ilə xəstələnmənin tezliyini deyil, xəstəliyin davametmə müddətinə (14 gündən artıq) görə fərqlənən uşaqları da daxil etməyi məsləhət görür və bu uşaqları «Tez-tez və uzun müddət xəstələnən uşaqlar» adlandırırlar.
Məleykə Kərimova, tibb elmləri doktoru,
Azərbaycan Tibb Universitetinin
2-ci Uşaq xəstəlikləri kafedrasının əməkdaşı
Baxış sayı: 1 412
Bölməyə aid digər xəbərlər
Tarix: 17-01-2019 13:45 | Bölmə: Cəmiyyət
Son illər istər xarici, istərsə də vətən alimlərinin işlərində uşaqlarda bronx-ağciyər xəstəliklərinin təkrarlanması, xronikləşməsi və ağırlaşması hallarının qarşısının alınmasına dair çoxsaylı tədqiqatlar diqqəti cəlb edir. Müəyyən olunmuşdur ki, uşaqların əksəriyyəti KRVİ ilə xəstələnirlər və bu xəstələnmə onların orqanizmlərinin adaptasiya sisteminin vəziyyətindən çox asılıdır. Normal adaptasion-müdafiə qabiliyyətinə malik olan uşaqlar, yəni başqa sözlə, reaktivliyi normal olan uşaqlar KRX ilə nadir xəstələnirlər və onlarda bu xəstəliklər yüngül, fəsadsız keçir.Klinik və profilaktik təbabət baxımındam, «sağlamlıq» adətən xəstəliyin olmaması kimi anlaşılır. ÜST-yə görə «sağlamlıq- orqanizmin xarici mühitlə dinamik tarazlığı, eləcə də heç bir xəstəlik və fiziki defektlərin olmamsı ilə səciyyələnən tam fiziki, mənəvi və sosial əmin-amanlıq vəziyyətidir». «Sağlamlıq» orqanizmin elə bir vəziyyətidir ki, bu vəziyyətdə o, maksimal adaptasiyanı təmin edə bilir. Sağlamlıq və adaptasion imkanlar arasında əlaqəyə dair bir sıra işlər aparılmışdır.
Xarici mühit amillərinin sayının artması orqanizmin adaptasion imkanlarının qarşısına yeni və yüksək tələblər qoyur. Çoxsaylı tədqiqatlar göstərir ki, adaptasion gərginlik adaptasiyanın tiplərindən asılı olaraq müxtəlif orqan və sistemlərə müxtəlif cür təsir göstərir. Məsələn, fiziki gərginliyə adaptasiya əzələ aparatı və enerji həlqəsinə tələbatı artırır, soyuq və istiyə qarşı adaptasiyada termorequlyasiya prosesləri əhəmiyyət kəsb edir, xəstəliklər zamanı orqanizmin immun sisteminin funksional aktivliyi mühüm rol oynayır. Uşağın sağlamlıq vəziyyətini dəyərləndirdikdə, yaşdan asılı olaraq, eyni vaxtda bir neçə tipik və ya standart adaptiv situasiyaları nəzərə almaq lazımdır: 1) uşağın yenidoğulma və həyatının ilk aylarında adaptasiyası; 2) yeni ekoloji şəraitə (iqlim, coğrafi, meteoroloji və s.) adaptasiya; 3) infeksion başlanğıca adaptasiya; 4) sosial adaptasiya (yaşıdlara qarşı, böyüklərə qarşı və s.); 5) fiziki gərginliyə adaptasiya; 6) termik gərginliyə, xüsusulə soyuğa qarşı adaptasiya. Uşaq orqanizminin məhz yuxarıda qeyd olunan amillərə qarşı müdafiə qabiliyyətini nəzərə alaraq, sağlamlıq vəziyyətinin dəqiq qiymətini vermək olar. Xarici mühit amillərinə və endogen təsirlərə nə qədər çox diqqət edilərsə, qiymət bir o qədər dəqiq olar. Sağlamlıq və ya orqanizmin adaptasion mexanizmlərinin pozulması məsələni həll edərkən, uşaqlar üzərində uzun müddət müşahidə aparmaq və onların inkişafı ilə xəstələnmə, xüsusilə KRX ilə xəstələnmə hallarını klinik-immunoloji parametrlərlə, genetik xüsusiyyətləri və xarici amillərin təsirini qarşı-qarşıya qoymaq lazımdır. Fikrimizcə, «sağlam» orqanizm o orqanizmdir ki, o, I tip adaptasiyaya malikdir, hansı ki, bu zaman bütün orqan və sistemlərin funksiyaları xarici mühitlə tarazlaşmış olur və heç bir xəstəlik əlaməti olmur. Təcrübədə hər halda, tamamilə xəstələnməyən uşaq olmadığı üçün, I sağlamlıq qrupuna « nadir xəstələnən uşaqlar» aiddir, yəni bunlar ildə 3 dəfəyə qədər xəstələnən, orqan və sistemlər tərəfindən heç bir davamlı morfo-funksional dəyişikliyi olmayan, kompensator mexanizmləri yaxşı inkişaf edən, sağlamlıq və iş qabiliyyətini tez bir zamanda bərpa edən uşaqlardır. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, tibbin infeksion xəstəliklərin müalicə və profilaktikası sahəsində əldə etdiyi nailiyyətlərə baxmayaraq, adaptasiya səviyyəsinin gərginliyi və zəifliyi olan uşaqların sayı durmadan artır. Bu uşaqlar əsasən tənəffüs sistemi xəstəlikləri ilə tez-tez xəstələnirlər. Respirator xəstəliklərlə təkrar xəstələnmə bir çox sistemlərin fəaliyyətinin pozulmasına, fon xəstəliklərinin inkişafına, fiziki və sinir-psixi inkişafın ləngiməsinə, sosial adaptasiyanın pozulmasına səbəb olur. Belə uşaqlar «Tez-tez xəstələnən uşaqlar (TXU)» adlanırlar. TXU – yaşıdları ilə müqayisədə kəskin respirator infeksiyalara tutulmanın daha yüksək səviyyəsi ilə səciyyələnən uşaqlar qrupudur və bu termin ilk dəfə 1980-ci ildə tibbi ədəbiyyatda işlənməyə başlanmışdır. «TXU» diaqnoz deyil, nozoloji vahid sayılmlr, bu uşaqlar dispanser qrupunu təşkil edirlər.
Müxtəlif tədqiqatçıların verdikləri məlumatlara əasasən, TXU-nun payına uşaq yaşlarında xəstələnmə hallarının 15-75%-ə qədəri düşür, bunların da 50-75%-i erkən və məktəbəqədər yaşda təsadüf edir. Bu uşaqlar «risk» qrupunu təşkil etməklə, nəinki yalnız tibbi, həm də sosial-iqtisadi problem kimi diqqəti cəlb edirlər.
Müəyyən edilmişdir ki, TXU-da burun-udlaq və bronx-ağciyər xəstəliklərinin uzun sürməsi, xronikləşməsi, fəsadlaşması, bronxial astma və allergik rinit kimi xəstəliklərin daha tez-tez təsadüf etməsi və ağır gedişli olması, revmatik qızdırma, qlomerulonefrit və digər xəstəliklərin yüksək tezliyi müşahidə edilir. TXU yeniyetmə yaşlarında mədə-bağırsaq traktının xronik xəstəliklərinə, damar distoniyalarına meylli olurlar, onlarda nevrotik reaksiyalar asanlıqla yaranır, belə uşaqlar tez yorulur və çox zaman məktəbdə pis oxuyurlar. Bəzi tədqiqatçıların məlumatlarına görə, TXU-da əsas adaptasion mexanizmlər qırıldığından, onlarda xronik patologiya erkən yaranır. Bu uşaqlarda 30% hallarda gələcəkdə xronik xəstəliklər əmələ gəlir . TXU xronik xəstəliklərə meylli olduqlarına görə sağlamlıq qrupuna görə II qrupa aid edlilir, onlarda tədqiqatçıların əksəriyyətinin fikrinə görə, ikincili immundefisit vəziyyəti olur.
TXU qrupuna irsi-genetik xəstəliklər, birincili immundefisit vəziyyəti, endokrin xəstəliklər, kobud üzvü qüsurlar, mübadilə pozğunluqları olan uşaqlar daxil deyillər. Bəzi tədqiqatçılar KRX ilə tez-tez xəstələnmənin mukovissidoz, anadangəlmə stridor, Nezelof (alimfositoz) sindromu, sekretor IgA-nın selektiv defisiti, immunparezin İsveçre tipi kimi patologiyalar üçün debüt olduğunu qeyd edirlər.
Son tədqiqatlar sübut etmişdir ki, erkən yaşlı uşaqlarda kəskin respirator infeksiyalara (qrip, paraqrip, adenovirus, rinovirus və s.) tutulmanın yüksək olmasına həyatın birinci ilində müşahidə edilən bəzi patoloji hallar, o cümlədən anemiya, distrofiya, raxit, diatezlər, mədə-bağırsaq pozğunluqları, süni və qarışıq qidalanma, böyük yaşlarda isə yuxarı tənəffüs yollatının və ağız boşluğunun xronik infeksiya ocaqları zəmin yaradır. Bunu TXU-nun 42-58%-də LOR-orqanı xəstəliklərinin aşkar edilməsi bir daha sübut edir .
Bəzi tədqiqatçılar klinik-anamnestik məlumatlara əsasən, TXU-nun formalaşmasına təsir edən amilləri tibbi-bioloji (ananın hamiləlik dövründə sağlamlıq vəziyyəti, doğuşun gedişi, kəskin respirator və LOR-orqanları xəstəliklərinə ailəvi meyllik, uşağın nevroloji statusu, qeyri-rasional qidalanma və s.) və sosial-məişət amilləri (uşağın mənzil-məişət şəraiti, ananın iş şəraiti, məişət allergiyasının olması, nəqliyyat amili, ekoloji amil və s.) olmaqla 2 böyük qrupa bölürlər .Ümumilikdə, TXU-nun səbəblərini endogen və ekzogen olmaqla 2 böyük qrupa bölürlər. Endogen faktorlara uşağın əlverişsiz ante- və postnatal inkişafı, mərkəzi sinir sisteminin vəziyyəti, tənəfüs sisteminin uşaqlarda yaşla əlaqədar anatomo-fizioloji xüsusiyyətləri, immun sistemin yetişməzliyi, diatezlərin müxtəlif formaları, genetik determinəolunmuş enzimopatiyalar və ya tranzitor ferment çatışmazlığı (məsələn, a1-antitripsin inhibitorunun tranzitor defisiti), allergiya, disbakteriozlar (disbiozlar), ağız-burun-udlaqda xronik infeksiya ocaqlarının olması, genetik meyllik aid edilir. Ekzogen faktorlara KRX törədiciləri ilə yüksək kontakt, əhalinin sanitar mədəniyyətinin aşağı səviyyədə olması, bunun nəticəsində uşağa qulluğun və rejimin düzgün olmaması, maddi vəziyyətin aşağı səviyyəsi və əlverişsiz mənzil-məişət şəraiti, erkən yaşda uşağın məktəbəqədər müəssisəyə getməyə başlaması, immun sistemə yatrogen təsirlər (antibakterial vasitələrin, salisilatların, difeninin tez-tez və uzun müddət istifadəsi), eləcə də ekoloji problemlər daxildir. Çünki uşaq orqanizmi xarici mühitin vəziyyətini özündə əks etdirən həssas biometrik indikatordur. Müəyyən olunmuşdur ki, iri sənaye şəhərlərində TXU-nun 2 dəfə və daha artıq müşahidə edilir. Ekoloji amillər adaptasion mexanizmlərii daim gərgin vəziyyətdə saxlayır, sonra isə dekompensasiya əmələ gəlir. Ekoloji çirklənmə uşaq orqanizminə genotoksik və immundepressiv effekt göstərir. Havada, suda, qida məhsullarında müxtəlif ksenobiotiklərin artması onların orqanizmdə toplanmasına, hüceyrə metabolizminin, homeostazın pozulmasına, immunitetin təhrif olunmasına gətirib çıxarır. Xüsusilə, passiv tütünçəkmə respirator traktın selikli qişalarının yerli immunitetini azaldan faktorlardandır .
Bir sıra tədqiqatçılar adaptogen və immunkorrektorlardan qeyri-düzgün istifadəni də TXU-ya gətirib-çıxaran səbəblərdən hesab edirlər. Bəzi tədqiqatçılar ailədə qeyri-qənaətbəxş psixoloji vəziyyəti, stress vəziyyətlərin, həyəcanın da TXU-nun yaranmasında rolunu qeyd edirlər. Müəyyən olunmuşdur ki, atasız ailələrdə TXU 2, anasız ailələrdə 2, 5 dəfə çox təsadüf edir.
Endogen faktorlar orqanizmin respirator infeksiyalara artıq erkən yaşda yüksək həssaslığını əsaslandırır, ekzogen faktorlar isə tez-tez və uzunmüddətli kəskin respirator xəstəliklərin daha gec manifestasiyasını müəyyənləşdirir.
ÜST 1980-ci ildə, ildə 4 dəfədən artıq KRX ilə xəstələnən uşaqları TXU qrupuna daxil etmişdir.
Postsovet məkanından kənar xarici ölkələrdə (ABŞ, Böyük Britaniya və s.) «TXU» termini yoxdur, onlar bunun əvəzinə «Residivləşən respirator xəstəliklər» və ya «Residivləşən respirator infeksiyalar» terminini işlədirlər.
Bəzi tədqiqatçılar TXU qrupuna yalnız KRX ilə xəstələnmənin tezliyini deyil, xəstəliyin davametmə müddətinə (14 gündən artıq) görə fərqlənən uşaqları da daxil etməyi məsləhət görür və bu uşaqları «Tez-tez və uzun müddət xəstələnən uşaqlar» adlandırırlar.
Məleykə Kərimova, tibb elmləri doktoru,
Azərbaycan Tibb Universitetinin
2-ci Uşaq xəstəlikləri kafedrasının əməkdaşı
Baxış sayı: 1 412
Bölməyə aid digər xəbərlər
1-09-2026, 19:59
Bir yeniyetmə qaz tüstüsünü udduqdan sonra ölüb
31-08-2026, 16:50
Polis rəqiblərini döyən iki kişini saxlayıb
31-08-2026, 16:31
24 yaşlı kişini qatar vuraraq öldürüb
27-08-2026, 20:13
İtin 5 yaşlı qıza hücum etməsindən sonra cinayət işi açılıb
27-08-2026, 18:43
Avtomobil partlayışında həlak olan şəxsin şəxsiyyəti müəyyən edilib
27-08-2026, 18:40
Yeniyetmələr tərk edilmiş binada bir uşağı döyüblər
27-08-2026, 18:02
Müstəntiqlər dosent Kamenevanın qətli ilə əlaqədar oğlunun həbs olunmasını tələb edirlər
26-08-2026, 19:04
5 yaşlı uşağı oyun meydançasından qaçıran şəxs həbs edilib
26-08-2026, 18:04
Bir oğlanın yaralandığı polis təqibinin görüntüləri yayılıb
26-08-2026, 17:36
Ağacları kəsərkən öldü
25-08-2026, 21:11
Təqaüdçü qadın zirzəmisində qaz zəhərlənməsindən ölüb
25-08-2026, 19:55
Müəllimini öldürən məktəbli məhkəmə qarşısına çıxacaq
25-08-2026, 19:34
20 yaşlı gəncin ölümü ilə bağlı araşdırma aparılır
24-08-2026, 17:58
Beş nəfərin qətli ilə bağlı iş üzrə təqsirləndirilən şəxslər həbs edilib
24-08-2026, 17:41
İki qıza qarşı zorakılığa görə həbs cəzası alıb
24-08-2026, 17:36
Taksi sürücüsünü döyən barədə cinayət işi açılıb
23-08-2026, 20:34
Bir əsgər mübahisə zamanı əsgər yoldaşını güllələyərək öldürüb
23-08-2026, 20:11
Baş verən qəzada xəsarət alan bir kişi vertolyotla təxliyə edilib
23-08-2026, 20:05
Bir ay əvvəl itkin düşən traktor sürücüsü insanlara müraciət edib
19-08-2026, 10:05
Ögey atasını öldürməkdə təqsirli bilinib
18-08-2026, 22:41
Taksi sürücüsünün zorla səfərbər edilməsi cinayət işi ilə nəticələndi
18-08-2026, 21:51
Avtobusa daş atan uşağa hücum etdi
18-08-2026, 12:41
Mülk üstündə oğullarını güllələyərək öldürüb
18-08-2026, 12:35
Bir kişi uşaq mağazasında qiymət fərqinə görə kassaya yumruq vurub
17-08-2026, 19:43
"Kremlin camaşırxanası" kanalının administratoru 11 il həbs cəzası alıb
17-08-2026, 19:38
Qızına təcavüz etdiyinə görə həbsxanaya göndərilib
17-08-2026, 19:27
Transformator yarımstansiyasını yandırıb
13-08-2026, 19:05
Mikroavtobus sürücüsü saxlanılıb
13-08-2026, 17:18
Sevastopol sakinləri hərbçinin qətlində şübhəli bilinən şəxsin tutulmasına kömək etdilər
12-08-2026, 17:21
Qayıq qayaya çırpıldıqdan sonra bir qadın öldü
12-08-2026, 17:00
Rus qadınına hücum edən kişinin cəzasının ağır olacağını açıqladı
12-08-2026, 10:20
Qohumlarının yaşadığı evi yandıraraq valideynlərini öldürüb
11-08-2026, 10:23
Uşaq istismarı ilə bağlı cinayət işi üzrə hökm çıxarılıb
10-08-2026, 19:14
Kafedə dörd nəfər zəhərləndi, cinayət işi açıldı
10-08-2026, 17:39
Təqaüdçü valideynlərinə işgəncə verməkdə ittiham olunan kişi həbs edilib
9-08-2026, 18:39
Təcili yardım maşınına balta ilə hücum edilib
9-08-2026, 17:29
Bir kişi qızı müdafiə edən əlil SVO üzvünü döyüb
6-08-2026, 20:21
Polis təqaüdçüyə hücum edən kişini saxlayıb
5-08-2026, 20:35
Sərxoş ata azyaşlı qızını döyüb
2-08-2026, 21:12
Serbiyada rus qadınının qətlində şübhəli bilinən şəxs bunu qısqanclıqdan etmiş ola bilər
2-08-2026, 20:39
Anası ilə mübahisədən sonra evdən çıxan məktəbli qız tapılıb