Ermənilər tarixlərinin qədimliyini ilk növbədə kilsələrinin yaşı ilə gözə soxmağa çalışırlar. Elə isə ortaya başqa bir haqlı sual çıxır: əgər “Şuşi” həqiqətən də əski erməni məskəni olmuşdusa (son vaxtlar həm də Eçmiadzindən sonra ikinci dini mərkəz kimi qələmə verilir), onda burada ilk kilsə niyə yalnız şəhərin binası qoyulandan 80 il sonra meydana çıxmışdı? Necə olmuşdu ki, Pənahəli xan qalanın tikintisi ilə paralel ilk Allah evinin məscidin inşasına da başlamışdı, ermənilər isə hələ onilliklər boyu gözləməyi üstün tutmuşdular?
Bu sual diplomat, ədəbiyyatşünas alim Vilayət Quliyevin AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Şuşa ili – Zəfərimizin dəlili!” sərlövhəli məqaləsində yer alıb.
“Sualın cavabı aydındır. Onların əsas kütləsi Şuşaya yalnız bura şəhər kimi formalaşmağa başlayandan sonra, bir növ “hazırın naziri” kimi ayaq açmışdılar. Tarixi qaynaqlarda da göstərildiyi kimi, Qarabağ xanlığının ləğv edildiyi və Qarabağ ərazisinin rus idarəçiliyi altına keçdiyi 1823-cü ildə Şuşada əhalinin dörddə üç hissəsini Azərbaycan türkləri təşkil edirdi. Qacar sərkərdəsi Abbas Mirzənin məğlubiyyəti ilə başa çatan Rusiya-İran müharibələrindən sonra yuxarıda da qeyd edildiyi kimi ermənilərin Qarabağa, o cümlədən Şuşaya kütləvi axını başlamışdı. Gəlmələr din eyniliyi və xarakterlərindəki güclüyə yarınmaq zəminində tezliklə çar məmurlarının rəğbətini qazanmışdılar. Bu rəğbətdən isə ilk növbədə yerli Azərbaycan türklərinə qarşı istifadə olunurdu”, - deyə müəllif yazır.
Məqalədə vurğulanır ki, Şuşadakı mövcud və mifik erməni kilsələrinin adları da maraqlı mülahizələr üçün zəmin yaradır və ermənilərin Şuşaya digər bölgələrdən köçüb gəldiklərini aydın göstərir: “Məsələn, Qazançestots (Ordubadın Qazançı kəndindən olanların kilsəsi), Aqulistots (Əylislərin kilsəsi), Meqrestots (Mehrililərin kilsəsi) və s. Deməli, əvvəlcə yaşadıqları ərazilərin (hərçənd həmin yerlərin də avtoxton əhalisi deyildilər) adlarını kilsə və məhəllə adlarında yaşatmağa çalışan bu adamların Şuşanın ilk təməl daşlarının qoyulmasında, onun ilkin simasının formalaşmasında heç bir əhəmiyyətli rol və xidmətləri olmamışdı”.