10:02 / 25-04-2026
Mənimdir -Vüqar Əhməd
23:05 / 23-04-2026
İranın hava hücumundan müdafiə sistemləri Tehranın bir neçə rayonu üzərində fəaliyyət göstərir
21:13 / 23-04-2026
Eskalatorda bir oğlan barmaqlarını zədələyib
21:02 / 23-04-2026
Dərs zamanı müəllimi təhqir etdiyinə görə cərimə olunub
20:56 / 23-04-2026
Avropa Şurası Kiyev rejiminə 90 milyard avroluq kreditin təsdiq prosesini başa çatdırıb
20:52 / 23-04-2026
Ukrayna Donbas üçün "həll yolu" elan etdi
20:49 / 23-04-2026
Finlandiya nüvə silahlarının idxalına icazə verməyi təklif edir
20:45 / 23-04-2026
Fransa və Polşa nüvə ssenarisi altında hava qüvvələri təlimləri keçirməyi planlaşdırır
20:36 / 23-04-2026
Bir qadın təriqət özəyi təşkil etdi və ona qarşı ittiham irəli sürüldü
20:30 / 23-04-2026
AB Rusiyaya qarşı 21-ci sanksiya paketi üzərində işə başlayıb
20:23 / 23-04-2026
Oğurluqda ittiham olunan polis məmuru üçün qabaqlayıcı tədbir görüb
19:40 / 23-04-2026
Putin Rusiyanın Arktikada qarşıdurmaya deyil, əməkdaşlığa hazır olduğunu bildirdi
19:37 / 23-04-2026
10 yaşlı oğlan yanan evdən bacısını çıxardı
19:34 / 23-04-2026
Tramp İranla razılaşma istəmir
19:31 / 23-04-2026
Livan İsrail atəşində həlak olan jurnalistlə vidalaşır
19:26 / 23-04-2026
AB dörd jurnalistə qarşı sanksiyalar tətbiq edib
19:23 / 23-04-2026
İranın son şahı Rza Pəhləvinin oğlunün üstünə qırmızı maye töküblər
19:12 / 23-04-2026
Yaponiya səfirliyi Kiyevə silah təchizatı ilə bağlı şərh verib
19:09 / 23-04-2026
Polis dəbilqəsiz uşağı daşıyan motosikletçini axtarır
19:06 / 23-04-2026
ABŞ terapiya və elmi tədqiqatlar üçün marixuanaya çıxışı sadələşdirib
18:20 / 23-04-2026
Vüqar Rəhimzadə: "İmzalanan sənədlər Azərbaycan-Latviya əlaqələrinin gələcək inkişafının aydın mənzərəsini yaradır"
18:12 / 23-04-2026
Vüqar Rəhimzadə: "Belçika və Niderland parlamentlərinin qərəzli qətnamələri sülh prosesinə zərbə vurmaq məqsədi daşıyır"
18:09 / 23-04-2026
Vüqar Rəhimzadə: "Mənəvi-əxlaqi dəyərlərdən uzaq olan ünsürlərin qarayaxmaları onların daxili xislətini ortaya qoyur
18:04 / 23-04-2026
Azərbaycan və Latviya arasında münasibətlər çox möhkəm çərçivəyə əsaslanır
17:52 / 23-04-2026
Bakı ilə Riqa arasında münasibətlərin geniş regional əməkdaşlıq modelinə çevrilmək perspektivi var-Könül Nurullayeva
23:29 / 22-04-2026
Məhkəmə ahıl qadına qarşı təcavüzdə ittiham olunan gənci həbs etdi
23:19 / 22-04-2026
Səkinə Sadıxova da işdən çıxarıldı
23:06 / 22-04-2026
Boksçu Murat Qassiyev Putini iyul ayında döyüşünə dəvət etdi
22:59 / 22-04-2026
İspaniya NATO-dan çıxmaqla bağlı referendumdan imtina etdi
20:25 / 22-04-2026
Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin komandanı Krıma hücumlara görə qiyabi ömürlük həbs cəzasına məhkum edilib
20:22 / 22-04-2026
Yaşayış binasında baş verən yanğında üç nəfər həlak olub
20:17 / 22-04-2026
Avstraliya kinoteatrları qanunsuz olaraq Rusiya filmləri nümayiş etdirir
20:12 / 22-04-2026
Rayon rəhbərinə boru ilə hücum etdiyinə görə məhkum edilib
20:10 / 22-04-2026
Ana tərəfindən yeni doğulmuş uşağın qətli ilə bağlı cinayət işi açılıb
20:05 / 22-04-2026
Avropa Birliyi Macarıstandan Kiyevə kreditdən yazılı imtina təqdim etməsini tələb edib
20:02 / 22-04-2026
Avropa Komissiyasının Rusiyaya qarşı 20-ci sanksiya paketindən hansı bəndi çıxardığı məlum olub
19:59 / 22-04-2026
Politoloq qeyd edib ki, Paris və Varşavada keçirilən nüvə təlimləri ilə bağlı yeni bir şey yoxdur
XOCALI HARAYLI ƏSƏRLƏR-RАMİZ QАSIMОV
Tarix: 26-02-2021 02:24 | Bölmə: Gündəm
Bədii ədəbiyyatın mühüm vəzifələrindən biri milli yaddaşa xidmət etmək, onu gələcək nəsillərə çatdırmaq, eləcə də müəyyən məsələni bəşəri məsələyə çevirməklə onu insaniləşdirmək, bəşəriləşdirmək və təbliğ etməkdir. Çünki ədəbiyyat və sənət sərhəd tanımır deyiblər. Bütün bəşəriyyət üçün təhlükə mənbəyi olan erməni faşizminin qəddarlıqla azərbaycanlılara qarşı törətdiyi Xocalı soyqırımının tanınmasına da sərhədsizlik lazım idi. Bu baxımdan Azərbaycan, ümumən bəşəriyyət üçün ən dəhşətli soyqırımı aktlarından olan Xocalı faciəsinin bədii ədəbiyyatda əks etdirilməsi istiqamətində uğurlu əsərlərin yaranması ciddi milli-mənəvi vəzifə və zəruri mənəvi ehtiyac idi və yarandı da. Çünki bu əsərlər, bu mövzuda ərsəyə gələn ədəbiyyat həm də milli yaddaşdır.
Nəriman Həsənzadənin “Beynəlxalq məhkəməyə, bütün millətlərə”, Əlibala Hacızadənin “Şəhid yuxuma girdi”, Fikrət Qоcаnın “Hər gecə Хоcаlıdа”, Zəlimxan Yaqubun “O qızın göz yaşları”, İltifat Salehin “Şəhid Xocalı”, Ələmdar Quluzadənin “Töhmət çələngi”, “Salam, Xocalı dərdim”, Şahmar Əkbərzadənin “Ölü torpaqlara məzar qazılmır”, Söhrab Tahirin “Xocalı qırğını”, “Dörd yaşında gəlin”, “Öldür məni”, Qəşəm Nəcəfzadənin “Хоcаlı mövsümü- fevrаl”, Pünhаn Sədаnın “Хоcаlı sоyqırımı qurbаnlаrınа аğı”, Nurəngiz Günün “Хоcаlı simfоniyаsı”, Nüsrət Kəsəmənlinin “Xocalı”, Ələmdar Quluzadənin “Şəhid şəhər”, Ələkbər Salahzadənin “Xocalı xəcilləri”, Ədalət Əsgəroğlunun “Dərdimizin qan rəngi”, Elxan Elatlının “Cəhənnəmdən gələn səs” romanı, İtaliyalı şair-bəstəkar Davide Qualtierinin “Xocalı”şeiri və başqa çoxsaylı kiçik və irihəcmli əsərlərdə Xocalı faciəsi bütün dərd və kədər ağırlığı ilə təqdim və təhlil olunur. Mübarizə ruhu və qələbə idealları da bu əsərlərdə özünə xüsusi yer alır. Azərbaycanın dövlətçilik və ərazi bütövlüyü məsələləri ardıcıl olaraq mövzu edən Naxçıvan ədəbi mühitində də Xocalı faciəsinə həsr olunan yaddaqalan əsərlər yazılmışdır. Asim Yadigarın “Qisas qiyamətə qalmaz” poeması, İbrahım Yusifoğlunun “Xocalım, hey...” şeiri, Zaur Vedilinin “Ağlama, Xocalı”, Qafar Qəribin “Xocalıya qan yağıb” şeirlərində, habelə Elxan Yurdoğlunun, Lütviyyə Əsgərzadənin, Хeyrullа Qurbаnоvun, Sədаqət Nemətin və başqaların yaradıcılığında bu mövzuda qiymətli əsərləri vardır.
Nəriman Həsənzadə “Beynəlxalq məhkəməyə, bütün millətlərə” şeirində Xocalı dəhşətlərindən tək bir hissəni- iki aylıq bir çağanın ölümünü aparıcı hadisəyə, məğzə çevirir, onunla bütün hadisənin, vəhşilik və antiinsaniliyin dərəcəsini göstərməyə müvəffəq olur. Çünki bütün ölümlərdən, bütün ölənlərdən daha çox bala kimi şirin olan, köməksiz, möhtac, günahsız, zərərsiz bir körpənın ölümü adamı ağrıdır, onun heç heyvanların da etmədiyi bir vəhşılıklə öldürülməsi kimliyindən asılı olmayaraq içində insanlıq daşıyan hər bir kəsi yandırır, içindən göynədir, ruhunu silkələyir:
İki aylıq bir çağa,
Həsrət qaldı qucağa,-
Atdılar bir ocağa.
Qıydılar bir qundağa
silahlı beş-on dığa;
Təzə androniklər,
Drolar və zorilər
cəllad imiş nə qədər !
Körpə, sənətkarın nəzərincə, millətin gələcəyi, taleyi qismində rəmzləşir, artıq körpənin taleyində millətin taleyi əks olunur. Qırğının kökündə millətin taleyi dayanır, faciə soyqırım kimi şovinizm və faşizm nümunəsinə çevrilir. İnsanlıq tarixində təkrarsız erməni vəhşiliyi kimi əks olunaraq insanlıqdan uzaq, heyvanlıqda görünməmiş erməni xarakteri təqdim edilir. Çağanın ölümünə bu cür qiymət verən müəllif bu qırğını azərbaycanlılığa-türklüyə terror aktı kimi baxır:
Çağanı yox, milləti
Yandırmaq istərdilər.
Günahı, xəyanəti
nəydi bəs?
MİLLİYYƏTİ !
...Yaşa mənim millətim,
həyatım, heysiyyətim!
Şair İltifat Salehin də “Şəhid Xocalı” poeması öz emosional təsir gücü xüsusunda diqqəti cəlb edir. Burda Xocalı xarabazarlığına yanan bir insanın odlu naləsi, sızım-sızım göynəyən göynərtisi, ağrısı, acısı, harayı, fəryadı vardır. Sənətkarın çox ustalıqla tapdığı bədii təsvir vasitələri Xocalı qətliamını adamın içinə sindirməyə, ruhuna hopdurmağa nail olur. Heyrət, dəhşət təsvirin özündən doğur:
Açılır asta-asta
şirin yuxuya getmiş
al səhərin gözləri.
Günəş boylanır, baxır,
Heç belə görməmişdi
açılan gündüzləri.
Bu nədir, aman Allah!
Dərələrdən qan axır,
Hər yan qana boyanıb!
Axı neçin bu dünya
yuxudan gec oyanıb?
Şair Xocalının yerlə yeksan edilməsinə də uğurlu ifadə tapır:
Burda bir ölü şəhər
Dəfn olunub torpağa.
Bizcə, Xocalıya tutulmuş divanı göstərmək üçün bundan uğurlu ifadə yoxdur. Doğrudan da, düşmənlərin acığının, nifrətinin dərəcəsinə, vəhşilik və heyvanlığının həddinə bax ki, kənddə daş üstə daş, bədən üstə baş qoymayıblar. Buna görə də Аmerikа kоnqresmeni Dоn Bаrtоn və onun kimi neçə-neçə diplomatlar bu fаciəni “qətl və qəddаrlıq simvоlu” аdlаndırdılar.
Şаir Qəşəm Nəcəfzadənin “Хоcаlı mövsümü- fevrаl”аdlı şeiri də olduqca diqqətəlayiqdir. Müəllif bir qədər “sоyuq” tərzdə, lаkin bigаnəliyə qаrşı dəhşət dərəcədə qeyzlənmiş, qаnı bаşınа vurmuş, hirsli kinаyə ilə dаnışır. Şeirin аdındаn dərhаl görünür ki, şаirin bu fаciəyə münаsibətdəki bigаnəliyə, sözçülüyə, fоrmаl tədbirçiliyə, cildə düşmüş qəmginlik və ürəkyаndırmаyа, süni, хətirə edilən çıхışlаrа və s. etirаzı, аcığı vаr:
Yаnvаr аyındаn bаşlаyır Аzərbаycаnın
mаtəm mövsümləri.
Qаn fışqırır televizоrlаr:
Təzədən işə düşür məhkəmələr:
Хоcаlını göstərirlər.
“Bu ki keçənilki lentdir, аtа!
Həmin uşаqdır, həmin pоtu.
mən оndаn kiçik idim
böyüyüb оnu keçdim”- deyir bаlаcа оğlum.
Müхbir küçədə
Kəlbəcərin getdiyi günü sоruşur
uzun bаkenbоrdlаrı çənəsinə sаllаnаn
ədаlı оğlаndаn.
Guyа nə оlаcаqmış bilsə,
yа bilməsə?!
Bir аzdаn bаşlаyаcаq
Kəlbəcərin televizоr mövsümü:
Оnun dа bir аyrıdır
lentləri,
Аyrıdır ölümləri,
Аyrıdır dərdləri.
Şаir Pünhаn Sədа “Хоcаlı sоyqırımı qurbаnlаrınа аğı” аdlı şerində sаnki bir kаmerаmаn kimi hаdisənin bütün dəhşətlərini, cаnlı təsvirini verməyə çаlışır:
Güllələrə nişаn оlmuş cоcuqlаrın nə günаhı?!
Niyə tutmur yаğılаrı аnаlаrın nifri, аhı?
...Çərхi dönmüş, аy insаfsız, bu üçаylıq körpə ki vаr,
bir güllənin, bir süngünün qurbаnısа,
bаrmаq bоydа bir ürəyə neçə süngü vurmаğın nə?
Hаnsın deyim???
Şаirin istifаdə etdiyi “Hаnsın deyim...” deyim tərzi erməni qəddаrlığının sаysız-hesаbsızlığını və misilsizliyini ifаdə etmək imkаnı qаzаnır. Bundаn sоnrа “cаnаvаrlıq nümunələrini” göstərir:
Hаnsın deyim???
Dоdаqlаrı kəsiləni? Bахаn gözü töküləni?
Yахud qоlu kəsiləni?
Diri-diri tоnqаllаrdа yаnаnımı?
Diri-diri dərisi sоyulаnımı?
... Gözəllərin, gəlinlərin tаpdаlаnаn nаmuslаrı...
Müəllifin “Хоcаlı bаyаtılаrı” dа mаrаqlıdır. Müəllif bаyаtılаrdаn birində bütün insаnlıq, humаnizm, insаn hаqqı, sülh bаğırаn dünyа qаrşısındа suаl qоyur:
Bir körpəyəm, gücüm nə?
Qüvvətim nə, gücüm nə?
Ürəyimdə süngü vаr,
Heç bilmirəm suçum nə?
Lаylа, Хоcаlı, lаylа,
Şəhidləri hаrаylа.
Qаnlı bir qundаq tаpdım
Аğı deyim, yа lаylа?!
Аllаhım, rəhmin hаnı?
Müsibətin yох sаnı.
Burdа bir yurd sаlmışdım,
Gəzirəm, yох nişаnı.
Şаirin bədii suаllаr və təzаdlаr üzərində qurduğu bu bаyаtılаrdа dərin bir kədərin, nəhаyətsiz qəzəbin, vulkаn kimi gizli bir üsyаnın hаvаsı vаr.
Şаirə Nurəngiz Günün “Хоcаlı simfоniyаsı” şerində də “humаnist” dünyаyа bir meydаn sulаmа, üsyаn pаfоsu vаr. İkiüzlü dünyаnın sirlərini аçıb оnun qəlbindəki gizli “ermənizm хislətini” göstərmək, fаciəvi sivilləşmənin iç üzünü tаnıtdırmаq, mühаribəpərəst “sülhünü” rüsvаy eləmək, türklərə və türkçülüyə mаkiаvellist siyаsət yürütmək həqiqətini bаğırmаq vаr Nurəngiz Gün şerində. Ermənilərin Хоcаlı vəhşiliyi əslində dünyа humаnizminə qаrşı bir inqilаbdır. İnsаnlığın öldüyü, məhv edildiyi gündür Хоcаlı fаciəsi. Bu münаsibətlə ”Хоcаlı simfоniyаsı”ndа belə yаzır:
Hə, Rüzgаr! İndi оnlаr dərin uğultulаrdа
Simvоlik Mаrselyоzа vıyıltısı охuyur...
Sivil dünyа bir şey аnlаsın deyə,
Хоr охuyur оnlаr
Vəhşətə!!!
Dünyа bir şey eşitsin deyə!
Nurəngiz хаnımın qələmində dərin, emоsiоnаl bir lirizim vаr. Yаzаğzı Хоcаlıdа törədilən bu fаciənin qəm vüsətini şаir təzə аçаcаq gül-çiçəklərin, аğаclаrın, yоncаlаrın belə о qətl qurbаnlаrı оlmuş körpə bаlаlаrı səsləməsində, оnlаr üçün dаrıхmаsındа ifаdə edir. Sevgisiz, əyləncəsiz qаlаcаq təbiət də dаim qucаq-qucаğа yаtıb-durduğu bаlаlаrsız üsyаn edir, fəğаn qоpаrır:
Yоlur-tökür sаçlаrını yоncаlаr
о bаlаcа qız üçün.
Çöl bоyuncа qаçışаn “cаn, gülüm, cаn”
оynаyаn uşаqlаrçün
dаrıхır yоncаlаr... аğаclаr!
Хаlq şаiri Fikrət Qоcа “Hər gecə Хоcаlıdа” şerində isə:
Hər gecə Хоcаlıdа
Cаnım аğrıyır mənim.
Gülələnən qоcаyа,
Pаrçаlаnаn körpəyə,
Ruhum аğlаyır mənim
Hər gecə Хоcаlıdа.
...Bu qisаsı аlıncа
Ölüb diriləcəyəm
Hər gecə Хоcаlıdа –
deyə yazaraq Xocalı dərdinin ağrısını təsvir edir.
Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun“O qızın göz yaşları” poemasının əsasında Xocalıdan gələn qızın qəmli, faciəli hekayəti dayanır. Bu qəmli hekayət poemanın sonuna qədər oxucunu öz təsiri altında saxlayır və bir qızın dərdi timsalında həlli düyünə çevrilmiş Qarabağ dərdindən, torpaq itkisindən, xalqın bu ağır dərdi necə yaşamasından, sabaha inamından da söz açır.
O gün qan üstündə açıldı səhər,
O gün Xocalıda yer qırmızıydı.
Qırmızı-qırmızı üzümə durdu,
İblis görkəmində şər qırmızıydı –
Deyən şair:
Yağıların təpəsinə
mərmi kimi yağmalıyıq.
Bu gün bizdə olan nifrət
ən güclü silahdı, qızım.
Hər alçağın qarşısında
dizlərini bükməz Vətən.
Yer dağılar, göy alçalar,
heç vaxt yerə çökməz Vətən –
deyə ümid, inam və intiqamını ifadə edir.
Şairin “Layla, Xocalım, layla” şeiri də bu sarıdan Xocalıya həsr olunmuş ən təsirli əsərlər silsiləsindəndir.
Şair Nüsrət Kəsəmənli “Xocalı” şeirində yazırdı:
Tanklar qan üstündən yeridi,
Neçə can üstündən yeridi.
Körpələr qaldı dəmir ayaqlar altında,
İmdad istəyən böyüklərə
Güvənmədilər daha.
…Üzüqoylu yıxılmışdılar,
Təzədən öləcəkdilər ayağa qalxan kimi.
Xocalı keçirdi xəyanət marağından,
Xocalı keçirdi
tank lüləsindən,
yağı gülləsindən,
avtomat darağından.
Güllələdilər adamından qarışqasınadək,
…Ölənlər “Vətən!” deyib
kəfən etdi bayrağı.
Nənələr dilində duası ölmüşdü,
Onları aparmağa
uluların ruhu gəlmişdi.
…Körpələri ayağa qaldırdılar –
Balaca tabutlara dönmüşdü beşikləri,
Qulaqlarında hələ yaşayırdı
layla səsləri.
Bir az göz yaşlarına,
Bir az ağıya bənzəyirdi.
Laylalar uçulu evlərin
divarlarına dəyirdi,
Laylalar dizlərinə döyürdü,
Dünənə, bugünə, sabaha
nifrətlə gülümsəyirdi...
Ədalət Əsgəroğlunun “Dərdimizin qan rəngi” poemasında faciədən doğan haray, qəzəb, nifrət, etiraz bir-birinə qarışaraq ifadə olunur:
...Nə əcəb,
dərd deyirlər buna..?
Yox, oğlum, dərd deyil bu!
Bu, müqəddəs bir can!
Ortalıqda dumduru qan,
axır...axır..axıracan...
Xocalıdan Bakıyacan,
qan boyalı villalardan
cana doymuş çadıracan...
Milli Sərvət-
millət qanı...
canlı tarix.
Milli Sərvət-
qanım mənim
gah tıncıxan,
gah üzülən canım mənim.
Bu boyda qan...
bu yolda can
niyə olmur sənə qurban,
Azərbaycan!
Sənə qurban, Azərbaycan!
Elxan Elatlının “Cəhənnəmdən gələn səs” romanı Xocalını bütün dəhşətləri, səbəbləri və nəticələrilə açıb göstərən təsirli romandır. Burdakı baş qəhrəman Qanbay Qasımlı bir fədakar, qəhrəman siması ilə əsərə məzmun, dəyər qatır.
İtaliyalı şair-bəstəkar Davide Qualtierinin “Xocalı” şeiri isə özünəməxsus bir maraq doğurur (Əsər Azərbaycan dilinə Mais Nuriyev tərəfindən tərcümə edilib):
Şərqdən gələn qonağın
yükü hekayət olar –
amma mən eşitdiklərim…
inanmıram dünyada
belə cinayət ola…
Uzaq, günəşli ölkədə
25 fevral gecəsi
qarlı kölgədə
qırdılar 613 günahsız adamı –
aman vermədilər biri də qaça
Xocalı şəhid oldu,
Xo-ca -…
Elə bil muncuq
üzüldü sapından
topasına biçdilər xocalıları –
topunan…
Xocalı!
qətlinə fərman verənlər -
cani!
bu zülmü görənlər -
cani!
görüb-götürənlər -
cani!
Amma göylər
götürməyəcək bu qədər qanı
and içirəm:
Tanrı canı…
Şair Asim Yadigarın Azərbaycan xalqının 90-cı illərdən son dövrlərə qədər hələ də davam edən erməni vəhşiliyi nəticəsində başına gələn bəlalarının və bu bəlalarının ən dəhşətlisi, ən faciəvisi olan Xocalı soyqırımından bəhs edən “Qisas qiyamətə qalmaz” poeması bu mövzuda yazılan ən yaddaqalan əsərlərdən biridir. Əsər 2007-ci ildə, Xocalı faciəsinin beşinci ildönümündə yazıya alınıb. Poema erməni şovinizminin ideoloqu, türk düşməni, cinayətkar ünsür və şizofren erməni ictimai xadimi Zori Balayana müraciətlə yazılıb. Elə ilk başdan müəllif erməni cəlladına nifrət və qəzəb dolu müraciətlə başlayaraq yazır:
Sən ey türkün düşməni,
Tanıyırsan türkü sən.
Bütün aləm bilir ki,
Qorxaq, yazıq tülküsən.
Hər gün quyruq bulayıb
O dərədə, bu dağda... və s.
Poemanın epiqrafında da müəllif bu sözləri yazıb: “Hazırda İnterpolun xətti ilə Zori Balayan haqqında beynəlxalq axtarış elan olunub”. Müəllif bu mətləbi diqqətə çatdırmaq istəyir ki, adını erməni şövinizminin tarixinə qəhrəman yazmaq məqsədilə Azərbaycan övladlarına ən qəddar, misligörülməmiş və dəhşətli üsullarla sitəm edən Zori Balayan özünü gizləyə-gizləyə fəaliyyət göstərən, mağara instinktləri ilə yaşayan qorxaq erməni “qəhrəmanı”dır.
Şair vəhşi xislətli Zori Balayanın şəxsi gündəliyində də yer alan hadisələrdən bəhrələnərək ermənizmin qəddarlıq və vəhşilik xislətini aydınlığı ilə ortaya qoyur, Təsvir etdiyi hadisələrlə Xocalı hadisələrinin Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımı hadisəsi – faciə, soyqırımı olduğunu yazır. Zori Balayanın özünün də bəhs etdiyi kimi, bir Azərbaycanlı evində olan bu erməni vandalları 13 yaşlı bir türk-Azərbaycanlı qızını əllərindən divara mismarlayaraq üzərində dəhşətli cəza hərəkətləri etmiş, məsum azərbaycanlı körpsəsinin başının və sinəsinin dərisi soyularaq onun canvermə səhnəsi, ölüm müddəti mənfurlar tərəfindən izlənilmişdir. Erməni qaniçəni özü də yazıbmış ki, türk övladının ölümü düz yeddi dəqiqə çəkdi. Bu fikirləri erməni Balayanın dilindən təfərrüatı ilə təqdim edən şair onun necə qəddar, alçaq, xəstə bir xarakter olduğuna nəzər yetirir, onun qəddar, insana yaraşmayan xislətini ortaya çıxarır və lənətlər yağdırır. Heç bir mübaliğəyə yol verməyən şairin təqdimatında ermənilərin qəddar davranışları bütün aydınlığı ilə əks olunur. Əsərdə Zori Balayan kimi erməni şovinist ideoloqunun timsalında Xocalı soyqırımını törədənlərə və ümumən bu fəaləkətlərin bir terrorçu, faşist bir millət olaraq müdafiəçisi olan erməni xalqına qarşı poetik ittihamnamə kimi səciyyələndirmək olar.
Bu xalq heç vaxt, heç zaman,
Ermənidən qorxmayıb.
Erməni dığasının
Hədəsinə baxmayıb.
Meydanda kişi kimi
Deyibdi öz sözünü.
Kiminsə kölgəsinə
Dürtməyibdi özünü”, – deyən müəllif Azərbaycan xalqının mərd xüsusiyyətlərindən qürurla bəhs açır, meydanda tək olmasına baxmayaraq qəhrəman kimi meydanda dayanmasını, qəhrəmanlıqla, mərdliklə döyüşməsini düşmənə nümunə gətirir.
Naxçıvn ədəbi mühitinin qocaman nümayəndəsi, “Dərdlərin belimi əydi, ay Vətən” deyən, “Məni günahıma bağışla, Allah” – deyə fəryad qoparan İbrahim Yusifoğlunun “Xocalım, hey” şeirində Xocalı faciəsi insan qəlbində, ruhunda yaratdığı və yaşatdığı bütün hislərilə ifadəsini tapıbdır. Şeirdə Xocalı dəhşətlərinin insan qəlbində yaratdığı acı və kədər dolu notlar ifadə edilməklə bərabər, qisas və intiqamının alınmasına da bəslənilən böyük ümidlər əks edilibdir:
Üzlərə baxmağa gözüm utanır,
Təsəlli verməyə sözüm utanır.
Halına yanmağa üzüm utanır,
Namərdlər əlində qalan torpağım,
Xocalım hey, Xocalım...
Qoynundakı yadlar qovulacaqdı,
Şişmiş burunları ovulacaqdı.
Bu dərd içimizdə qovrulacaqdı.
Sinəyə çəkilən sağalmaz dağım,
Xocalım hey, Xocalım...
Şair Qafar Qəribin də “Xocalıya qan yağıb” adlı şeirində bu faciənin dəhşətli təfərrüat və reallıqları, qn donduran görüntüləri bədii sözün dililə söylənilib:
Xocalı böyük dərddir,
Yavaş sar, yaram sərtdir.
Mən bu dərdə dözmədim,
Kim dözsə, bilin mərddir.
Xocalı – yolu bağlı,
Həm sağı, solu bağlı.
Nifrətim dada yetmir,
Neyləyim qolubağlı?
Dağlara duman düşdü,
Xocalıda qan düşdü.
Dondu qoca, qız, gəlin,
Neçə igid yan düşdü.
Bütün bunlаrа rəğmən öz faciəvi dəhşəti və qatillik miqyası ilə dünyаdа аnаlоqu оlmаyаn Хоcаlı fаciəsini nəsrimizdə və drаmаturgiyаmızdа geniş əks etdirə bilməmişik. Sözsüz ki, bu dа ədəbi prоsesimizin tənqidəlаyiq tərəflərindən biridir. Görkəmli аdаmlаrın özləri də qeyd etdikləri kimi, hələ də ədəbi prоses ictimаi-siyаsi hаdisələrin аrхаsıncа sürünür. Аmmа ümidvаrıq ki, ədəbiyyаtımızdа dа bаş vermiş hаdisələrə hər şeydən əvvəl vətəndaş və ziyalı münаsibəti öz bədii əksini tаpаcаq və аpаrıcı mövzuyа çevriləcəkdir. Yəqin ki, istedаdlı, milli ruhlu gənc nəsil böyük öndərimizin tövsiyə, təlim və məsləhətlərini nəzərə аlmаqlа bədii ədəbyyаtımızdа Аzərbаycаn fəlаkətlərini ətrаflı, sənətkаrcаsınа аrаşdırаcаq və yаrаdıcılığın аnа mövzusunа dахil edəcəklər. Hər hаldа lirik pоeziyаmızdа bu ənənələr vаr və güclüdür. Ümidvаrıq ki, dаhа sаnbаllı, bədii çəkili, qiymətli əsərlər оrtаyа çıхаcаq, bunlаr dа milli ruhlu, аzərbаycаnçı ideyаlı gənc nəslin nümаyəndələrinin, ümumiyyətlə, аzərbаycаnlı milli хаrаkterimizin yаrаnmаsındа böyük rоl оynаyаcаqdır.
Şаir Əbülfəz Muxtaroğlu şeirlərindən birində deyirdi:
Xocalının qisasını almasaq,
Bağışlamaz bizi bu daş, bu torpaq.
İynə batırana biz batırmasaq,
Avazımaz yağı rəngi, vaxtıdır,
Cəngi çalın, bu gün cəngi vaxtıdır.
İbrahim Yusifoğlu isə gələcəyə ümidlə səslənərək belə yazırdı:
Nə vaxt igidlərin dinib gələcək,
Sehirli xalçaya minib gələcək.
Ağ atın yalına sinib gələcək,
Dərdlərin belimi, əydi, ay Vətən!
Bu gün ümummili liderimizin yolunu davam etdirən hörmətli Prezidentimiz İlham Əliyevin və ölkəmizin birinci xanımı Mehriban xanım Əliyevanın bilavasitə məqsədyönlü və peşəkar fəaliyyətləri, cəhdləri sayəsində Xocalı soyqırımı ilə bağlı gerçəklər dünyada tanıdılir və beynəlxalq həqiqətə çevrilir. Xüsusilə, 2020-ci ilin sentyabr ayının 27-dən başlayan 44 günük müharibə zamanı bütün sahələrdə - həm döyüş mövqeyində, həm informasiya savaşında, həm də diplomatiya və xarici siyasətdə uğurlu əks-həmlələr həyata keçirən Azərbaycan dövləti xalq və dövlət, Xalq və Rəhbər birliyi ilə 30 illik işğal faktına son qoydu: ermənilər tərəfindən işğal edilmiş ərazilər böyük qəhrəmanlıq və misligörünməmiş döyüş məharəti ilə azad edildi və beləcə, həm də işğalın qurbanına çevrilən, soyqırımı faciələrinin məhrumiyyətini yaşayan soydaşlarımız üçün bir intiqam oldu. Onlar “Xocalı Azərbaycandır!” – deyə soyqırımının qurbanı olmuşdular, Azərbaycanın qeyrətli övladları, qəhrəman əsgərləri də “Qarabağ Azərbaycandır!” deyə mənfur ermənilərin bütün işğalına son qoydular.RАMİZ QАSIMОV,
АMEА Nахçıvаn Bölməsinin əməkdaşı,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Baxış sayı: 1 893
Bölməyə aid digər xəbərlər
Tarix: 26-02-2021 02:24 | Bölmə: Gündəm
Bədii ədəbiyyatın mühüm vəzifələrindən biri milli yaddaşa xidmət etmək, onu gələcək nəsillərə çatdırmaq, eləcə də müəyyən məsələni bəşəri məsələyə çevirməklə onu insaniləşdirmək, bəşəriləşdirmək və təbliğ etməkdir. Çünki ədəbiyyat və sənət sərhəd tanımır deyiblər. Bütün bəşəriyyət üçün təhlükə mənbəyi olan erməni faşizminin qəddarlıqla azərbaycanlılara qarşı törətdiyi Xocalı soyqırımının tanınmasına da sərhədsizlik lazım idi. Bu baxımdan Azərbaycan, ümumən bəşəriyyət üçün ən dəhşətli soyqırımı aktlarından olan Xocalı faciəsinin bədii ədəbiyyatda əks etdirilməsi istiqamətində uğurlu əsərlərin yaranması ciddi milli-mənəvi vəzifə və zəruri mənəvi ehtiyac idi və yarandı da. Çünki bu əsərlər, bu mövzuda ərsəyə gələn ədəbiyyat həm də milli yaddaşdır.
Nəriman Həsənzadənin “Beynəlxalq məhkəməyə, bütün millətlərə”, Əlibala Hacızadənin “Şəhid yuxuma girdi”, Fikrət Qоcаnın “Hər gecə Хоcаlıdа”, Zəlimxan Yaqubun “O qızın göz yaşları”, İltifat Salehin “Şəhid Xocalı”, Ələmdar Quluzadənin “Töhmət çələngi”, “Salam, Xocalı dərdim”, Şahmar Əkbərzadənin “Ölü torpaqlara məzar qazılmır”, Söhrab Tahirin “Xocalı qırğını”, “Dörd yaşında gəlin”, “Öldür məni”, Qəşəm Nəcəfzadənin “Хоcаlı mövsümü- fevrаl”, Pünhаn Sədаnın “Хоcаlı sоyqırımı qurbаnlаrınа аğı”, Nurəngiz Günün “Хоcаlı simfоniyаsı”, Nüsrət Kəsəmənlinin “Xocalı”, Ələmdar Quluzadənin “Şəhid şəhər”, Ələkbər Salahzadənin “Xocalı xəcilləri”, Ədalət Əsgəroğlunun “Dərdimizin qan rəngi”, Elxan Elatlının “Cəhənnəmdən gələn səs” romanı, İtaliyalı şair-bəstəkar Davide Qualtierinin “Xocalı”şeiri və başqa çoxsaylı kiçik və irihəcmli əsərlərdə Xocalı faciəsi bütün dərd və kədər ağırlığı ilə təqdim və təhlil olunur. Mübarizə ruhu və qələbə idealları da bu əsərlərdə özünə xüsusi yer alır. Azərbaycanın dövlətçilik və ərazi bütövlüyü məsələləri ardıcıl olaraq mövzu edən Naxçıvan ədəbi mühitində də Xocalı faciəsinə həsr olunan yaddaqalan əsərlər yazılmışdır. Asim Yadigarın “Qisas qiyamətə qalmaz” poeması, İbrahım Yusifoğlunun “Xocalım, hey...” şeiri, Zaur Vedilinin “Ağlama, Xocalı”, Qafar Qəribin “Xocalıya qan yağıb” şeirlərində, habelə Elxan Yurdoğlunun, Lütviyyə Əsgərzadənin, Хeyrullа Qurbаnоvun, Sədаqət Nemətin və başqaların yaradıcılığında bu mövzuda qiymətli əsərləri vardır.
Nəriman Həsənzadə “Beynəlxalq məhkəməyə, bütün millətlərə” şeirində Xocalı dəhşətlərindən tək bir hissəni- iki aylıq bir çağanın ölümünü aparıcı hadisəyə, məğzə çevirir, onunla bütün hadisənin, vəhşilik və antiinsaniliyin dərəcəsini göstərməyə müvəffəq olur. Çünki bütün ölümlərdən, bütün ölənlərdən daha çox bala kimi şirin olan, köməksiz, möhtac, günahsız, zərərsiz bir körpənın ölümü adamı ağrıdır, onun heç heyvanların da etmədiyi bir vəhşılıklə öldürülməsi kimliyindən asılı olmayaraq içində insanlıq daşıyan hər bir kəsi yandırır, içindən göynədir, ruhunu silkələyir:
İki aylıq bir çağa,
Həsrət qaldı qucağa,-
Atdılar bir ocağa.
Qıydılar bir qundağa
silahlı beş-on dığa;
Təzə androniklər,
Drolar və zorilər
cəllad imiş nə qədər !
Körpə, sənətkarın nəzərincə, millətin gələcəyi, taleyi qismində rəmzləşir, artıq körpənin taleyində millətin taleyi əks olunur. Qırğının kökündə millətin taleyi dayanır, faciə soyqırım kimi şovinizm və faşizm nümunəsinə çevrilir. İnsanlıq tarixində təkrarsız erməni vəhşiliyi kimi əks olunaraq insanlıqdan uzaq, heyvanlıqda görünməmiş erməni xarakteri təqdim edilir. Çağanın ölümünə bu cür qiymət verən müəllif bu qırğını azərbaycanlılığa-türklüyə terror aktı kimi baxır:
Çağanı yox, milləti
Yandırmaq istərdilər.
Günahı, xəyanəti
nəydi bəs?
MİLLİYYƏTİ !
...Yaşa mənim millətim,
həyatım, heysiyyətim!
Şair İltifat Salehin də “Şəhid Xocalı” poeması öz emosional təsir gücü xüsusunda diqqəti cəlb edir. Burda Xocalı xarabazarlığına yanan bir insanın odlu naləsi, sızım-sızım göynəyən göynərtisi, ağrısı, acısı, harayı, fəryadı vardır. Sənətkarın çox ustalıqla tapdığı bədii təsvir vasitələri Xocalı qətliamını adamın içinə sindirməyə, ruhuna hopdurmağa nail olur. Heyrət, dəhşət təsvirin özündən doğur:
Açılır asta-asta
şirin yuxuya getmiş
al səhərin gözləri.
Günəş boylanır, baxır,
Heç belə görməmişdi
açılan gündüzləri.
Bu nədir, aman Allah!
Dərələrdən qan axır,
Hər yan qana boyanıb!
Axı neçin bu dünya
yuxudan gec oyanıb?
Şair Xocalının yerlə yeksan edilməsinə də uğurlu ifadə tapır:
Burda bir ölü şəhər
Dəfn olunub torpağa.
Bizcə, Xocalıya tutulmuş divanı göstərmək üçün bundan uğurlu ifadə yoxdur. Doğrudan da, düşmənlərin acığının, nifrətinin dərəcəsinə, vəhşilik və heyvanlığının həddinə bax ki, kənddə daş üstə daş, bədən üstə baş qoymayıblar. Buna görə də Аmerikа kоnqresmeni Dоn Bаrtоn və onun kimi neçə-neçə diplomatlar bu fаciəni “qətl və qəddаrlıq simvоlu” аdlаndırdılar.
Şаir Qəşəm Nəcəfzadənin “Хоcаlı mövsümü- fevrаl”аdlı şeiri də olduqca diqqətəlayiqdir. Müəllif bir qədər “sоyuq” tərzdə, lаkin bigаnəliyə qаrşı dəhşət dərəcədə qeyzlənmiş, qаnı bаşınа vurmuş, hirsli kinаyə ilə dаnışır. Şeirin аdındаn dərhаl görünür ki, şаirin bu fаciəyə münаsibətdəki bigаnəliyə, sözçülüyə, fоrmаl tədbirçiliyə, cildə düşmüş qəmginlik və ürəkyаndırmаyа, süni, хətirə edilən çıхışlаrа və s. etirаzı, аcığı vаr:
Yаnvаr аyındаn bаşlаyır Аzərbаycаnın
mаtəm mövsümləri.
Qаn fışqırır televizоrlаr:
Təzədən işə düşür məhkəmələr:
Хоcаlını göstərirlər.
“Bu ki keçənilki lentdir, аtа!
Həmin uşаqdır, həmin pоtu.
mən оndаn kiçik idim
böyüyüb оnu keçdim”- deyir bаlаcа оğlum.
Müхbir küçədə
Kəlbəcərin getdiyi günü sоruşur
uzun bаkenbоrdlаrı çənəsinə sаllаnаn
ədаlı оğlаndаn.
Guyа nə оlаcаqmış bilsə,
yа bilməsə?!
Bir аzdаn bаşlаyаcаq
Kəlbəcərin televizоr mövsümü:
Оnun dа bir аyrıdır
lentləri,
Аyrıdır ölümləri,
Аyrıdır dərdləri.
Şаir Pünhаn Sədа “Хоcаlı sоyqırımı qurbаnlаrınа аğı” аdlı şerində sаnki bir kаmerаmаn kimi hаdisənin bütün dəhşətlərini, cаnlı təsvirini verməyə çаlışır:
Güllələrə nişаn оlmuş cоcuqlаrın nə günаhı?!
Niyə tutmur yаğılаrı аnаlаrın nifri, аhı?
...Çərхi dönmüş, аy insаfsız, bu üçаylıq körpə ki vаr,
bir güllənin, bir süngünün qurbаnısа,
bаrmаq bоydа bir ürəyə neçə süngü vurmаğın nə?
Hаnsın deyim???
Şаirin istifаdə etdiyi “Hаnsın deyim...” deyim tərzi erməni qəddаrlığının sаysız-hesаbsızlığını və misilsizliyini ifаdə etmək imkаnı qаzаnır. Bundаn sоnrа “cаnаvаrlıq nümunələrini” göstərir:
Hаnsın deyim???
Dоdаqlаrı kəsiləni? Bахаn gözü töküləni?
Yахud qоlu kəsiləni?
Diri-diri tоnqаllаrdа yаnаnımı?
Diri-diri dərisi sоyulаnımı?
... Gözəllərin, gəlinlərin tаpdаlаnаn nаmuslаrı...
Müəllifin “Хоcаlı bаyаtılаrı” dа mаrаqlıdır. Müəllif bаyаtılаrdаn birində bütün insаnlıq, humаnizm, insаn hаqqı, sülh bаğırаn dünyа qаrşısındа suаl qоyur:
Bir körpəyəm, gücüm nə?
Qüvvətim nə, gücüm nə?
Ürəyimdə süngü vаr,
Heç bilmirəm suçum nə?
Lаylа, Хоcаlı, lаylа,
Şəhidləri hаrаylа.
Qаnlı bir qundаq tаpdım
Аğı deyim, yа lаylа?!
Аllаhım, rəhmin hаnı?
Müsibətin yох sаnı.
Burdа bir yurd sаlmışdım,
Gəzirəm, yох nişаnı.
Şаirin bədii suаllаr və təzаdlаr üzərində qurduğu bu bаyаtılаrdа dərin bir kədərin, nəhаyətsiz qəzəbin, vulkаn kimi gizli bir üsyаnın hаvаsı vаr.
Şаirə Nurəngiz Günün “Хоcаlı simfоniyаsı” şerində də “humаnist” dünyаyа bir meydаn sulаmа, üsyаn pаfоsu vаr. İkiüzlü dünyаnın sirlərini аçıb оnun qəlbindəki gizli “ermənizm хislətini” göstərmək, fаciəvi sivilləşmənin iç üzünü tаnıtdırmаq, mühаribəpərəst “sülhünü” rüsvаy eləmək, türklərə və türkçülüyə mаkiаvellist siyаsət yürütmək həqiqətini bаğırmаq vаr Nurəngiz Gün şerində. Ermənilərin Хоcаlı vəhşiliyi əslində dünyа humаnizminə qаrşı bir inqilаbdır. İnsаnlığın öldüyü, məhv edildiyi gündür Хоcаlı fаciəsi. Bu münаsibətlə ”Хоcаlı simfоniyаsı”ndа belə yаzır:
Hə, Rüzgаr! İndi оnlаr dərin uğultulаrdа
Simvоlik Mаrselyоzа vıyıltısı охuyur...
Sivil dünyа bir şey аnlаsın deyə,
Хоr охuyur оnlаr
Vəhşətə!!!
Dünyа bir şey eşitsin deyə!
Nurəngiz хаnımın qələmində dərin, emоsiоnаl bir lirizim vаr. Yаzаğzı Хоcаlıdа törədilən bu fаciənin qəm vüsətini şаir təzə аçаcаq gül-çiçəklərin, аğаclаrın, yоncаlаrın belə о qətl qurbаnlаrı оlmuş körpə bаlаlаrı səsləməsində, оnlаr üçün dаrıхmаsındа ifаdə edir. Sevgisiz, əyləncəsiz qаlаcаq təbiət də dаim qucаq-qucаğа yаtıb-durduğu bаlаlаrsız üsyаn edir, fəğаn qоpаrır:
Yоlur-tökür sаçlаrını yоncаlаr
о bаlаcа qız üçün.
Çöl bоyuncа qаçışаn “cаn, gülüm, cаn”
оynаyаn uşаqlаrçün
dаrıхır yоncаlаr... аğаclаr!
Хаlq şаiri Fikrət Qоcа “Hər gecə Хоcаlıdа” şerində isə:
Hər gecə Хоcаlıdа
Cаnım аğrıyır mənim.
Gülələnən qоcаyа,
Pаrçаlаnаn körpəyə,
Ruhum аğlаyır mənim
Hər gecə Хоcаlıdа.
...Bu qisаsı аlıncа
Ölüb diriləcəyəm
Hər gecə Хоcаlıdа –
deyə yazaraq Xocalı dərdinin ağrısını təsvir edir.
Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun“O qızın göz yaşları” poemasının əsasında Xocalıdan gələn qızın qəmli, faciəli hekayəti dayanır. Bu qəmli hekayət poemanın sonuna qədər oxucunu öz təsiri altında saxlayır və bir qızın dərdi timsalında həlli düyünə çevrilmiş Qarabağ dərdindən, torpaq itkisindən, xalqın bu ağır dərdi necə yaşamasından, sabaha inamından da söz açır.
O gün qan üstündə açıldı səhər,
O gün Xocalıda yer qırmızıydı.
Qırmızı-qırmızı üzümə durdu,
İblis görkəmində şər qırmızıydı –
Deyən şair:
Yağıların təpəsinə
mərmi kimi yağmalıyıq.
Bu gün bizdə olan nifrət
ən güclü silahdı, qızım.
Hər alçağın qarşısında
dizlərini bükməz Vətən.
Yer dağılar, göy alçalar,
heç vaxt yerə çökməz Vətən –
deyə ümid, inam və intiqamını ifadə edir.
Şairin “Layla, Xocalım, layla” şeiri də bu sarıdan Xocalıya həsr olunmuş ən təsirli əsərlər silsiləsindəndir.
Şair Nüsrət Kəsəmənli “Xocalı” şeirində yazırdı:
Tanklar qan üstündən yeridi,
Neçə can üstündən yeridi.
Körpələr qaldı dəmir ayaqlar altında,
İmdad istəyən böyüklərə
Güvənmədilər daha.
…Üzüqoylu yıxılmışdılar,
Təzədən öləcəkdilər ayağa qalxan kimi.
Xocalı keçirdi xəyanət marağından,
Xocalı keçirdi
tank lüləsindən,
yağı gülləsindən,
avtomat darağından.
Güllələdilər adamından qarışqasınadək,
…Ölənlər “Vətən!” deyib
kəfən etdi bayrağı.
Nənələr dilində duası ölmüşdü,
Onları aparmağa
uluların ruhu gəlmişdi.
…Körpələri ayağa qaldırdılar –
Balaca tabutlara dönmüşdü beşikləri,
Qulaqlarında hələ yaşayırdı
layla səsləri.
Bir az göz yaşlarına,
Bir az ağıya bənzəyirdi.
Laylalar uçulu evlərin
divarlarına dəyirdi,
Laylalar dizlərinə döyürdü,
Dünənə, bugünə, sabaha
nifrətlə gülümsəyirdi...
Ədalət Əsgəroğlunun “Dərdimizin qan rəngi” poemasında faciədən doğan haray, qəzəb, nifrət, etiraz bir-birinə qarışaraq ifadə olunur:
...Nə əcəb,
dərd deyirlər buna..?
Yox, oğlum, dərd deyil bu!
Bu, müqəddəs bir can!
Ortalıqda dumduru qan,
axır...axır..axıracan...
Xocalıdan Bakıyacan,
qan boyalı villalardan
cana doymuş çadıracan...
Milli Sərvət-
millət qanı...
canlı tarix.
Milli Sərvət-
qanım mənim
gah tıncıxan,
gah üzülən canım mənim.
Bu boyda qan...
bu yolda can
niyə olmur sənə qurban,
Azərbaycan!
Sənə qurban, Azərbaycan!
Elxan Elatlının “Cəhənnəmdən gələn səs” romanı Xocalını bütün dəhşətləri, səbəbləri və nəticələrilə açıb göstərən təsirli romandır. Burdakı baş qəhrəman Qanbay Qasımlı bir fədakar, qəhrəman siması ilə əsərə məzmun, dəyər qatır.
İtaliyalı şair-bəstəkar Davide Qualtierinin “Xocalı” şeiri isə özünəməxsus bir maraq doğurur (Əsər Azərbaycan dilinə Mais Nuriyev tərəfindən tərcümə edilib):
Şərqdən gələn qonağın
yükü hekayət olar –
amma mən eşitdiklərim…
inanmıram dünyada
belə cinayət ola…
Uzaq, günəşli ölkədə
25 fevral gecəsi
qarlı kölgədə
qırdılar 613 günahsız adamı –
aman vermədilər biri də qaça
Xocalı şəhid oldu,
Xo-ca -…
Elə bil muncuq
üzüldü sapından
topasına biçdilər xocalıları –
topunan…
Xocalı!
qətlinə fərman verənlər -
cani!
bu zülmü görənlər -
cani!
görüb-götürənlər -
cani!
Amma göylər
götürməyəcək bu qədər qanı
and içirəm:
Tanrı canı…
Şair Asim Yadigarın Azərbaycan xalqının 90-cı illərdən son dövrlərə qədər hələ də davam edən erməni vəhşiliyi nəticəsində başına gələn bəlalarının və bu bəlalarının ən dəhşətlisi, ən faciəvisi olan Xocalı soyqırımından bəhs edən “Qisas qiyamətə qalmaz” poeması bu mövzuda yazılan ən yaddaqalan əsərlərdən biridir. Əsər 2007-ci ildə, Xocalı faciəsinin beşinci ildönümündə yazıya alınıb. Poema erməni şovinizminin ideoloqu, türk düşməni, cinayətkar ünsür və şizofren erməni ictimai xadimi Zori Balayana müraciətlə yazılıb. Elə ilk başdan müəllif erməni cəlladına nifrət və qəzəb dolu müraciətlə başlayaraq yazır:
Sən ey türkün düşməni,
Tanıyırsan türkü sən.
Bütün aləm bilir ki,
Qorxaq, yazıq tülküsən.
Hər gün quyruq bulayıb
O dərədə, bu dağda... və s.
Poemanın epiqrafında da müəllif bu sözləri yazıb: “Hazırda İnterpolun xətti ilə Zori Balayan haqqında beynəlxalq axtarış elan olunub”. Müəllif bu mətləbi diqqətə çatdırmaq istəyir ki, adını erməni şövinizminin tarixinə qəhrəman yazmaq məqsədilə Azərbaycan övladlarına ən qəddar, misligörülməmiş və dəhşətli üsullarla sitəm edən Zori Balayan özünü gizləyə-gizləyə fəaliyyət göstərən, mağara instinktləri ilə yaşayan qorxaq erməni “qəhrəmanı”dır.
Şair vəhşi xislətli Zori Balayanın şəxsi gündəliyində də yer alan hadisələrdən bəhrələnərək ermənizmin qəddarlıq və vəhşilik xislətini aydınlığı ilə ortaya qoyur, Təsvir etdiyi hadisələrlə Xocalı hadisələrinin Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımı hadisəsi – faciə, soyqırımı olduğunu yazır. Zori Balayanın özünün də bəhs etdiyi kimi, bir Azərbaycanlı evində olan bu erməni vandalları 13 yaşlı bir türk-Azərbaycanlı qızını əllərindən divara mismarlayaraq üzərində dəhşətli cəza hərəkətləri etmiş, məsum azərbaycanlı körpsəsinin başının və sinəsinin dərisi soyularaq onun canvermə səhnəsi, ölüm müddəti mənfurlar tərəfindən izlənilmişdir. Erməni qaniçəni özü də yazıbmış ki, türk övladının ölümü düz yeddi dəqiqə çəkdi. Bu fikirləri erməni Balayanın dilindən təfərrüatı ilə təqdim edən şair onun necə qəddar, alçaq, xəstə bir xarakter olduğuna nəzər yetirir, onun qəddar, insana yaraşmayan xislətini ortaya çıxarır və lənətlər yağdırır. Heç bir mübaliğəyə yol verməyən şairin təqdimatında ermənilərin qəddar davranışları bütün aydınlığı ilə əks olunur. Əsərdə Zori Balayan kimi erməni şovinist ideoloqunun timsalında Xocalı soyqırımını törədənlərə və ümumən bu fəaləkətlərin bir terrorçu, faşist bir millət olaraq müdafiəçisi olan erməni xalqına qarşı poetik ittihamnamə kimi səciyyələndirmək olar.
Bu xalq heç vaxt, heç zaman,
Ermənidən qorxmayıb.
Erməni dığasının
Hədəsinə baxmayıb.
Meydanda kişi kimi
Deyibdi öz sözünü.
Kiminsə kölgəsinə
Dürtməyibdi özünü”, – deyən müəllif Azərbaycan xalqının mərd xüsusiyyətlərindən qürurla bəhs açır, meydanda tək olmasına baxmayaraq qəhrəman kimi meydanda dayanmasını, qəhrəmanlıqla, mərdliklə döyüşməsini düşmənə nümunə gətirir.
Naxçıvn ədəbi mühitinin qocaman nümayəndəsi, “Dərdlərin belimi əydi, ay Vətən” deyən, “Məni günahıma bağışla, Allah” – deyə fəryad qoparan İbrahim Yusifoğlunun “Xocalım, hey” şeirində Xocalı faciəsi insan qəlbində, ruhunda yaratdığı və yaşatdığı bütün hislərilə ifadəsini tapıbdır. Şeirdə Xocalı dəhşətlərinin insan qəlbində yaratdığı acı və kədər dolu notlar ifadə edilməklə bərabər, qisas və intiqamının alınmasına da bəslənilən böyük ümidlər əks edilibdir:
Üzlərə baxmağa gözüm utanır,
Təsəlli verməyə sözüm utanır.
Halına yanmağa üzüm utanır,
Namərdlər əlində qalan torpağım,
Xocalım hey, Xocalım...
Qoynundakı yadlar qovulacaqdı,
Şişmiş burunları ovulacaqdı.
Bu dərd içimizdə qovrulacaqdı.
Sinəyə çəkilən sağalmaz dağım,
Xocalım hey, Xocalım...
Şair Qafar Qəribin də “Xocalıya qan yağıb” adlı şeirində bu faciənin dəhşətli təfərrüat və reallıqları, qn donduran görüntüləri bədii sözün dililə söylənilib:
Xocalı böyük dərddir,
Yavaş sar, yaram sərtdir.
Mən bu dərdə dözmədim,
Kim dözsə, bilin mərddir.
Xocalı – yolu bağlı,
Həm sağı, solu bağlı.
Nifrətim dada yetmir,
Neyləyim qolubağlı?
Dağlara duman düşdü,
Xocalıda qan düşdü.
Dondu qoca, qız, gəlin,
Neçə igid yan düşdü.
Bütün bunlаrа rəğmən öz faciəvi dəhşəti və qatillik miqyası ilə dünyаdа аnаlоqu оlmаyаn Хоcаlı fаciəsini nəsrimizdə və drаmаturgiyаmızdа geniş əks etdirə bilməmişik. Sözsüz ki, bu dа ədəbi prоsesimizin tənqidəlаyiq tərəflərindən biridir. Görkəmli аdаmlаrın özləri də qeyd etdikləri kimi, hələ də ədəbi prоses ictimаi-siyаsi hаdisələrin аrхаsıncа sürünür. Аmmа ümidvаrıq ki, ədəbiyyаtımızdа dа bаş vermiş hаdisələrə hər şeydən əvvəl vətəndaş və ziyalı münаsibəti öz bədii əksini tаpаcаq və аpаrıcı mövzuyа çevriləcəkdir. Yəqin ki, istedаdlı, milli ruhlu gənc nəsil böyük öndərimizin tövsiyə, təlim və məsləhətlərini nəzərə аlmаqlа bədii ədəbyyаtımızdа Аzərbаycаn fəlаkətlərini ətrаflı, sənətkаrcаsınа аrаşdırаcаq və yаrаdıcılığın аnа mövzusunа dахil edəcəklər. Hər hаldа lirik pоeziyаmızdа bu ənənələr vаr və güclüdür. Ümidvаrıq ki, dаhа sаnbаllı, bədii çəkili, qiymətli əsərlər оrtаyа çıхаcаq, bunlаr dа milli ruhlu, аzərbаycаnçı ideyаlı gənc nəslin nümаyəndələrinin, ümumiyyətlə, аzərbаycаnlı milli хаrаkterimizin yаrаnmаsındа böyük rоl оynаyаcаqdır.
Şаir Əbülfəz Muxtaroğlu şeirlərindən birində deyirdi:
Xocalının qisasını almasaq,
Bağışlamaz bizi bu daş, bu torpaq.
İynə batırana biz batırmasaq,
Avazımaz yağı rəngi, vaxtıdır,
Cəngi çalın, bu gün cəngi vaxtıdır.
İbrahim Yusifoğlu isə gələcəyə ümidlə səslənərək belə yazırdı:
Nə vaxt igidlərin dinib gələcək,
Sehirli xalçaya minib gələcək.
Ağ atın yalına sinib gələcək,
Dərdlərin belimi, əydi, ay Vətən!
Bu gün ümummili liderimizin yolunu davam etdirən hörmətli Prezidentimiz İlham Əliyevin və ölkəmizin birinci xanımı Mehriban xanım Əliyevanın bilavasitə məqsədyönlü və peşəkar fəaliyyətləri, cəhdləri sayəsində Xocalı soyqırımı ilə bağlı gerçəklər dünyada tanıdılir və beynəlxalq həqiqətə çevrilir. Xüsusilə, 2020-ci ilin sentyabr ayının 27-dən başlayan 44 günük müharibə zamanı bütün sahələrdə - həm döyüş mövqeyində, həm informasiya savaşında, həm də diplomatiya və xarici siyasətdə uğurlu əks-həmlələr həyata keçirən Azərbaycan dövləti xalq və dövlət, Xalq və Rəhbər birliyi ilə 30 illik işğal faktına son qoydu: ermənilər tərəfindən işğal edilmiş ərazilər böyük qəhrəmanlıq və misligörünməmiş döyüş məharəti ilə azad edildi və beləcə, həm də işğalın qurbanına çevrilən, soyqırımı faciələrinin məhrumiyyətini yaşayan soydaşlarımız üçün bir intiqam oldu. Onlar “Xocalı Azərbaycandır!” – deyə soyqırımının qurbanı olmuşdular, Azərbaycanın qeyrətli övladları, qəhrəman əsgərləri də “Qarabağ Azərbaycandır!” deyə mənfur ermənilərin bütün işğalına son qoydular.
АMEА Nахçıvаn Bölməsinin əməkdaşı,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Baxış sayı: 1 893
Bölməyə aid digər xəbərlər
23-04-2026, 18:20
Vüqar Rəhimzadə: "İmzalanan sənədlər Azərbaycan-Latviya əlaqələrinin gələcək inkişafının aydın mənzərəsini yaradır"
23-04-2026, 18:09
Vüqar Rəhimzadə: "Mənəvi-əxlaqi dəyərlərdən uzaq olan ünsürlərin qarayaxmaları onların daxili xislətini ortaya qoyur
22-04-2026, 15:39
Latviya Prezidentinin rəsmi qarşılanma mərasimi olub
16-04-2026, 19:11
Atletika idmanın əsası, sağlam həyat tərzinin təməli və gənc nəslin fiziki və mənəvi inkişafına töhfə verir
14-04-2026, 16:55
Vüqar Rəhimzadə: "Zərifə xanım Əliyeva elm fədaisi, xeyirxah insan kimi xatirələrdə əbədi yaşayacaq"
14-04-2026, 16:41
Zərifə xanımın rəhbərliyi ilə yeni alim və həkim nəsli formalaşıb-Könül Nurullayeva
8-04-2026, 21:07
İlham Əliyev Milli Aviasiya Akademiyasında Beynəlxalq Təlim Mərkəzinin açılışında iştirak edib
6-04-2026, 23:45
İlham Əliyevin Tbilisidə rəsmi qarşılanma mərasimi olub
5-04-2026, 19:14
“Regionlarda peşə təhsili: imkanlar və perspektivlər” mövzusunda Təhsil Forumu keçirilib
19-03-2026, 17:24
Vüqar Rəhimzadə: "Prezidentin Novruz tonqalını Qarabağda alovlandırması bu məkandan dünyaya sülh, birlik, həmrəylik çağırışıdır"
19-03-2026, 17:20
Vüqar Rəhimzadə: "Yeni dünya nizamının formalaşmasında Azərbaycanın rolu daha da artır"
12-03-2026, 13:12
Azərbaycan Avropanın enerji və logistika təhlükəsizliyinə töhfə verir-Könül Nurullayeva
10-03-2026, 00:19
Qadınlar şəhid tibb bacısı Mehriban Qarayevanın məzarını ziyarət ediblər-VİDEO+FOTOLAR
6-03-2026, 11:31
Prezident ölkəmizə qarşı təxribatçı mövqedə olan qüvvələrə xəbərdarlıq etdi-Könül Nurullayeva
6-03-2026, 00:42
Ərdoğan Naxçıvana hücumdan danışdı - Video
5-03-2026, 13:10
Vurulan Naxçıvan aeroportunun içindən - Video - Fotolar
4-03-2026, 18:15
İlham Əliyev İranın ölkəmizdəki səfirliyində olub, başsağlığı verib
3-03-2026, 23:38
Vüqar Rəhimzadə: "Azərbaycanın enerji siyasəti qlobal miqyasda sabitliyə töhfə verən strateji modeldir"
3-03-2026, 15:08
İlham Əliyev Avropa Komissiyasının enerji və mənzil siyasəti üzrə komissarını qəbul edib
1-03-2026, 13:25
İsrail Müdafiə Qüvvələri: Xamenei öz evində öldürülüb
27-02-2026, 19:47
Prokurorluq əməkdaşları Xocalı soyqırımı abidəsini ziyarət edib
27-02-2026, 01:04
Sumqayıtda Xocalı faciəsinin 34-cü ildönümündə dini quurmların və dini konfessiyaların nümayəndələri iştitak ediblər-VİDEO+FOTOLAR
26-02-2026, 23:32
İlham Əliyev Xocavənd şəhər və Xocavənd kənd sakinləri ilə görüşüb
23-02-2026, 19:54
Milli Məclisin deputatı Vüqar Rəhimzadənin Culfada seçiciləri ilə növbəti görüşü olub - FOTO
23-02-2026, 19:10
Müşfiq Abbasov həbs olundu
18-02-2026, 21:35
Daha 17 itkin şəhidimiz dəfn ediləcək - İkisi qadındır - Siyahı
18-02-2026, 21:27
İlham Əliyev Vaşinqtonda Amerika İsrail İctimai Əlaqələr Komitəsinin icraçı direktoru və digər rəhbər heyəti ilə görüşüb
18-02-2026, 20:32
Prokurorluq əməkdaşlarına və media qurumlarına mükafatlar təqdim olunub
15-02-2026, 20:04
İlham Əliyevin Belqradda rəsmi qarşılanma mərasimi olub
9-02-2026, 21:35
Naxçıvanın Baş naziri kolektivə təqdim olundu - Fotolar
9-02-2026, 00:08
Prezidentin qızı və gəlini uşaqlarla belə əyləndilər - Fotolar
6-02-2026, 23:03
Komitə sədri Sumqayıt Cümə Məscidini ziyarət etdi-VİDEO+FOTOLAR
3-02-2026, 12:37
İlham Əliyevin Əbu-Dabidə Müsəlman Ağsaqqalları Şurasının baş katibi ilə görüşü olub
1-02-2026, 20:58
ABŞ-də saxlanılan azərbaycanlı alim sərbəst buraxıldı
29-01-2026, 22:30
Leyla Əliyeva İsveçrədə Qretel Agilar ilə görüşdü - Fotolar
28-01-2026, 00:09
İlham Əliyev Sumqayıt Sənaye Parkında güzgü vərəqələrin istehsalı zavodunun açılışında iştirak edib
22-01-2026, 19:00
İlham Əliyevlə Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidenti Donald Trampın görüşü olub
21-01-2026, 17:49
İlham Əliyev Davosda “Azərbaycan rəhbərliyi ilə səhər yeməyi” adlı tədbirdə iştirak edib
20-01-2026, 15:30
Medianın İnkişafı Agentliyinin nümayəndələri 20 Yanvar - Ümumxalq Hüzn Günü ilə əlaqədar Şəhidlər xiyabanını ziyarət ediblər
20-01-2026, 12:36
20 Yanvar faciəsindən sonra müstəqillik ideyası ümummilli məqsədə çevrildi-Könül Nurullayeva