23:10 / 18-03-2026
"Reuters": Vance yaxın günlərdə Macarıstana səfər etməyi planlaşdırır
23:00 / 18-03-2026
ABŞ Milli Kəşfiyyat Direktoru Tulsi Qabbard: "Rusiya, Çin, İran və Şimali Koreya arasında əməkdaşlıq həyəcan vericidir"
22:57 / 18-03-2026
Venesuela müdafiə naziri Lopez vəzifəsidən imtina edib
22:54 / 18-03-2026
Poddubni bildirib ki, ABŞ İran xalqının dözümlülüyünə təəccüblənib
22:50 / 18-03-2026
Fiko Avropa diplomatiyasının rəhbəri vəzifəsində Kallasın əvəz edilməsinin vacibliyini bildirdi
22:48 / 18-03-2026
İranın hücumları Qərb banklarının Yaxın Şərqdəki bizneslərini iflic edir
22:42 / 18-03-2026
Qabbard Rusiyanın Ukrayna ilə münaqişədə üstünlüyünü qoruduğunu bildirdi
22:37 / 18-03-2026
Tramp neft qiymətlərini sabitləşdirmək üçün gəmiçilik qaydalarını 60 gün müddətinə yumşaldıb
22:35 / 18-03-2026
Pentaqon: "Trampın tənqidlərinə baxmayaraq, ABŞ NATO-ya sadiq qalır"
22:31 / 18-03-2026
Zelenski İspaniyada mətbuat konfransı zamanı rus dilində danışmağa başladı
22:27 / 18-03-2026
ABŞ Milli Kəşfiyyatı Rusiya Silahlı Qüvvələrinin döyüş qabiliyyətinin artdığını bildirib
22:24 / 18-03-2026
Pakistan Ramazan bayramı zamanı Əfqanıstandakı əməliyyatlarını dayandıracaq
21:52 / 18-03-2026
Orban NATO-nun şərqə doğru genişlənməsinin sonunu elan etdi
21:49 / 18-03-2026
İsrail İranın ən böyük qaz zavoduna zərbə endirdi
21:46 / 18-03-2026
CENTCOM: İrana qarşı əməliyyat zamanı 120-dən çox gəmiyə hücum edilib
21:43 / 18-03-2026
Onun cəsədini çıxardığı anı videoya çəkib
21:34 / 18-03-2026
ABŞ sanksiya siyahılarından üç şirkət və üç şəxs çıxarıldı
21:25 / 18-03-2026
Qaçırılan qız hadisə ilə bağlı demək olar ki, heç nə deməyib
21:10 / 18-03-2026
Qətl yerinə mişar gətirən qadın həbs edilib
21:07 / 18-03-2026
İsrail İrandan ən ağır hücumlardan birini yaşadı
20:59 / 18-03-2026
Zelenskinin Kral III Çarla hədiyyəsi Ukraynada qalmaqala səbəb oldu
20:54 / 18-03-2026
Leavitt: "Vaşinqton İranda nüvə materiallarının ələ keçirilməsi ehtimalını istisna etmir"
20:48 / 18-03-2026
ABŞ-İsrail əməliyyatının başa çatma tarixi hələ də sirr olaraq qalır
16:50 / 17-03-2026
Dağıstan üzrə Rosreestrin rəis müavini fırıldaqçılıq şübhəsi ilə həbs edilib
16:48 / 17-03-2026
İndoneziyanın Enerji Naziri Lahadaliya neft alışı ilə bağlı Rusiya ilə əlaqələrini açıqladı
16:46 / 17-03-2026
Fövqəladə Hallar Nazirliyi və Müdafiə Nazirliyi Donetsk Xalq Respublikasındakı su probleminin həllinə kömək edir
16:44 / 17-03-2026
Peskov Rusiyanın Kubaya yardım göstərməyə hazır olduğunu bildirdi
16:40 / 17-03-2026
Mal-qara xəstəliklərinin səbəbini açıqladı
16:38 / 17-03-2026
ABŞ İrana atəşkəs təklif etdi, lakin rədd edildi
16:36 / 17-03-2026
Əli Laricaninin ölüm xəbərlərindən sonra onun sosial media hesabında yeni bir paylaşım edilib
16:32 / 17-03-2026
Ukraynanın Bryansk şəhərinə hava hücumunda yaralanan 24 nəfər xəstəxanalarda qalır
16:30 / 17-03-2026
Rüşvətxorluğa görə 5 il həbs cəzasına məhkum edilib
16:27 / 17-03-2026
5.0 bal gücündə zəlzələ hiss etdilər
16:15 / 17-03-2026
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin keçmiş raket ustası bir NLO-nun bazadakı nüvə arsenalını necə sıradan çıxardığını izah etdi
16:11 / 17-03-2026
Deripaska bildirib ki, Rusiya İrandakı müharibədən heç bir fayda əldə etmir
16:08 / 17-03-2026
Müdafiə Nazirliyinin keçmiş departament rəhbəri irimiqyaslı korrupsiyada təqsirli bilinib
16:06 / 17-03-2026
İran ABŞ-ı Xarq adasını işğalçılar üçün qəbiristanlığa çevirməklə hədələyir
16:03 / 17-03-2026
Zaxarova: "Ukrayna "dil ombudsmanı"nın rus dili ilə bağlı açıqlamaları nasizmdir"
15:59 / 17-03-2026
Volodin Putinin Ukraynada münaqişənin qarşısını almaq üçün hər şeyi etdiyini bildirdi
İkiyə bölünmüş ada, soydaşlarımızın yaşadığı torpaq, tanınmayan qurum - Heydər Əliyevin tərcüməçisi YAZIR
Tarix: 20-07-2019 10:09 | Bölmə: Cəmiyyət
Kiprin ayrılmış yunan və türk icmaları üçün 20 iyul tarixi fərqli məna kəsb edir. 1974-cü il iyulun 20-si türk ordusu Kiprə daxil oldu və bununla da adanın şimal və cənub hissəyə bölünməsinin əsası qoyuldu. Hərbi əməliyyata “Atilla planı” adı verilmişdi və adanın çoxluq təşkil edən yunan icması üçün bu tarix işğalın başlanğıcı, azlıqda olan türklər üçün isə onlara qarşı törədilən qətliamın sona çatdığı gündür.
Bir qədər tarix
1571-ci ildə Kipr Osmanlıların hakimiyyəti altına keçir(1570-1573-cü illər Osmanlı-Venesiya savaşları). Adaya ilk türk köçləri məhz həmin zamandan başlayır. Amma, yunanlar da Kiprin ilk sakinləri deyillər. Kipr adasında romalıların, misirlilərin, bizanslıların, luzianların və venesiyalıların tarixi izləri qalmaqdadır. Türk qismi adadakı yunanları rumlu adlandırır. Bu isə yunanların Şərqi Roma İmperiyası sayılan Bizans dönəmində adaya gəlmələri anlamına gəlir. Paytaxt Nikosiyanın qədim adı Lefkoşedir və bu da yunanlardan əvvəl yaşayan xalqların qoyduğu addır.
1878-ci ildən Böyük Britaniyanın idarəçiliyi altında olan Kipr 1960-cı ildə müstəqilliyini elan etdi. Bununla belə, Britaniya Akrotiri və Dhekeliya əraziləri üzərində suveren hərbi nəzarəti əlində saxlayır.
Kiprdə yunanlar və türklər zaman-zaman dinc və yanaşı yaşamışlar. Türklər əhalinin üçdə birini təşkil etsələr də, adanın hər yerində məskunlaşmışdılar.
Ötən əsrin 40-cı illərindən başlayaraq, Yunanıstan ingilis müstəmləkəçiliyinə son qoymaq və Kipri özünə birləşdirmək üçün enosis(birləşmək) siyasətinə başladı. 1948-ci ildə Yunanıstan kralı Paul bəyan etdi ki, Kipr Yunanıstana birləşmək arzusunu ifadə edib. 1950-ci ildə Kipr ortodoks kilsəsinin adada keçirdiyi referendum nəticəsində kiprli yunanların 97%-i enosisə səs verdi. 1955-ci ildə Yunanıstanın birbaşa rəhbərliyi ilə EOKA(Ethniki Oraganosis Kyprion Agoniston-Kipr Yunanlarının Azadlığı Təşkilatı) yaradıldı. Təşkilatın əsas məqsədi adanı Yunanıstana birləşdirmək, Kipri britaniyalılardan və türklərdən təmizləmək idi. Mübarizə vasitəsi isə terror seçilmişdi. Kipr yunanlarının solçulardan ibarət qismi terror aksiyalarına qarşı çıxaraq türklərin gündəlik həyatda sıxışdırılması, işdən qovulması, evlərinin kilsələrdən ayrılan ianələr hesabına alınması yolu ilə etnik təmizləməsini qarşıya məqsəd qoymuşdu. EOKA-ya görə bu, daha uzun bir yol idi, ona görə də yunan solçular da EOKA-nın terror hədəfinə tuş gəlirdilər. Belə olan halda, britaniyalılar polis qüvvələrini türklərin hesabına artırmağa qərar verdilər. Əlavə olaraq, Kipr türkləri Türk Mükavemet Teşkilatını(TMT) yaratdılar.
Britaniya müstəmləkəçiliyi dövründə ingilis dilli məktəblərlə yanaşı, ayrıca yunan və türk dillərində təhsil də təşviq edilir, müəllimlərin müvafiq olaraq Yunanıstan və Türkiyədən gəlməsinə icazə verilirdi. Afina bu imkanı türklərə qarşı ideoloji təbliğat və mübarizə vasitəsinə çevirdi. Kiprli yazıçı Yiannis Papadakisin etirafına görə, məktəbdə kiprli yunan uşaqlara bir vaxtlar mehriban qonşu kimi yaşadıqları türklərin köçəri, mədəniyyətsiz, monqoldan törəmə, imansız müsəlman fanatikləri olduğu barədə dərslər keçilir, nifrət və düşmənçilik təbliğatı aparılırdı.
Zaman keçdikcə EOKA-nın türk toplumuna qarşı amansızlığı tüğyan etməyə başladı. 1963-cü ilin dekabrın 21-31-i Kiprin tarixinə Qanlı Milad kimi həkk olundu. Etnik toqquşmalar 364 türkün və 174 yunanın ölümü ilə sonuclandı. 18667 kiprli türk adanı tərk edərək İngiltərə və Avstraliyaya sığınmağa məcbur oldu. 104 kənddən 25 min türk ada ərazisinin cəmi 3%-ni təşkil edən anklavlara yerləşdirildi və anklavlardan çıxışa məhdudiyyətlər, yoxlanış məntəqələri qoyuldu.
Türkiyə hökuməti soydaşlarının qırğınına kəskin reaksiya ilə çıxış etdi. Baş nazir İsmət İnönü ABŞ prezidenti Johnson Lindon B. Johnsona təcili tədbir görülməsi tələbi ilə məktub ünvanladı, əks halda türk ordusunun Kiprə müdaxilə edəcəyi bildirilirdi. Məsələ ondadır ki, 1960-cı ildə Kipr müstəqilliyini qazanarkən Britaniya, Yunanıstan və Türkiyə adada təhlükəsizliyin təminatına qarant ölkələr kimi müəyyən olunmuşdu. Konstitusiyaya əsasən, türklərin sayı dövlət qulluğunda 30%, orduda 40%, polisdə 30% nisbətində göstərilirdi. Amerika prezidenti Türkiyənin müraciətinə aşağılayıcı cavab göndərərək müdaxilənin yolverilməz olduğunu bildirdi. Həmin dövrdə bir sıra beynəlxalq və regional amillər, eyni zamanda türk donanmasının gücü Aralıq dənizində hərbi əməliyyat keçirmək üçün münasib hesab edilmirdi və Türkiyə tərəfi bunu anlayırdı.
Lakin vəziyyətin kəskinliyini nəzərə alaraq, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 186-cı Qərarına əsasən adaya sülhməramlılar yerləşdirildi. Sülhməramlılar tükrləri kütləvi qırğından qorumağa çalışsa da, türk ordusunun adaya müdaxilə edə bilməyəcəyinə əmin olan EOKA-nın qanlı terroru davam edirdi. Artıq türklərin adadan sıxışdırılıb qovulması Makariosun rəhbəri olduğu Kiprin rəsmi siyasətinə çevrilmişdi. ABŞ dövlət katibi Kissincer həmin zamanlar Makariosu Aralıq dənizinin Kastrosu adlandırırdı. Adada yaşayan türk toplumunun iztirabları azmış kimi, rəsmi radio ilə tez-tez Türkiyənin öz soydaşlarına kömək əli uzatmağa cəsarət etmədiyi barədə təxribatçı verilişlər yayınlanır, hətta yunan müğənnisi Stelios Kazançidisin ifasında aramsız olaraq “Bekledim de gelmedin” (https://www.youtube.com/watch?v=1RhCYEUAzsc) türk mahnısı səsləndirilirdi. Həzin musiqili bu lirik mahnı kiprli türklərdə əlacsızlıq kompleksi yaradırdı:
Bekledim de gelmedin,
Sevdiyimi bilmedin,
Göz yaşımı silmedin,
Hiçmi beni sevmedin?
Anti-türk isteriyasının, talan və qırğınların get-gedə qızışdığı bir dövrdə EOKA ilə Kiprin yunan rəhbərliyi arasında ziddiyyətli və münaqişəli münasibətlər yaranmışdı. 1974-cü il iyulun 2-də Kiprin rəhbəri Makarios Yunanıstan prezidenti Gizikisə məktubla müraciət edərək, Yunanıstan hərbi rejiminin kadrlarının EOKA-nı müdafiə etməsindən şikayətlənir və Kipr Milli Qvardiyasından 600 Yunanıstan təlimatçı zabitinin çıxarılmasını tələb edirdi. İyulun 15-i Yunanıstan zabitlərinin rəhbərliyi ilə Kipr Milli Qvardiyası dövlət çevrilişi edərək Makariosu devirdi və ultra-millətçi, enosis tərəfdarı, fanatik anti-türk Nikos Sampsonu prezident elan etdi. Bununla da adada anti-türk siyasətinə yeni nəfəs verilmiş oldu. İyulun 20-də Alaminosda 14 türk qətlə yetirildi.
Vəziyyətin dözülməz həddə çatdığını görən B. Ecevit hökuməti qətiyyətli iradə nümayiş etdirdi və Türkiyə Kiprlə bağlı müqavilələrə əsasən qarantör hüquqlarından istifadə edərək ildırım sürətli bir əməliyyatla 1974-cü ilin 20 iyulunda adaya hərbi kontingent yeritdi. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi yunan müğənnisinin ifasında dönə-dönə səsləndirilən türk mahnısının qəmli və ümidsiz notlarına cavab olaraq, türk əsgərləri “ Biz geldik!” sədaları ilə adaya daxil oldular. Lakin, EOKA öz cinayətkar əməllərinə son vermədi və 14-16 avqustda Maratha, Santaris və Alodada 126 kiprli türk amansızcasına qətlə yetirildi. Beləliklə də Türkiyə tərəfə başqa seçim buraxılmadı və Türk ordusu adanın 38% ərazisini ayıraraq Kipri şimalda türk və cənubda yunan hissələrinə bölməyə qərar verdi.
Bir qədər də bu günümüz
Bu gün 45 ildir ki, Kipr ikiyə bölünmüş adadır. Təbiət buradan heç nəyi əsirgəməmişdir. Aralıq dənizindəki bu turist məkanına dağlar, portağal bağları, zeytunluqlar və küknar meşələri xüsusi gözəllik verir.
Şimali Kiprin əhalisi özlərini ərazi mənsubiyyətinə görə kiprli, milli mənsubiyyətcə isə kipr türkü kimi tanıyır. Şimali Kiprdə qədim yunan kilsə və məbədlərinə hörmətlə yanaşılır. Bir vaxtlar yunanlara məxsus olmuş ərazilər alqı-satqı mövzusu deyil. Yaşlı nəsil yunancanı unutmayıb. Yunanlara qarşı nifrət hissi yoxdur. Şimali Kiprdə hər kəs Kiprin federasiya şəklində birləşəcəyi günə ümid edir. 2004-cü ildə BMT-nin Baş Katibi Annanın planına əsasən şimali və cənubi Kiprin federasiya əsasında birləşməsi real görünürdü. Türklər bu planı dəstəkləsələr də, yunanlar tərəfindən rədd edildi.
Optimistlərin fikrincə Kipr sahillərinə yaxın sularda 4 trilyon kub fut qaz yataqlarının aşkar olunması tərəflərin yaxınlaşması üçün yeni perspektivlər aça bilər. ABŞ-ın ExxonMobil, Fransanın Total, Qatarın Qatar Petroleum və İtaliyanın Eni şirkətlərindən ibarət konsortsium 50 milyard ABŞ dollarından artıq sərmayə qoyuluşu ilə yataqları inkişaf etdirmək fikrindədir. Bəzi neft mütəxəssislərinin fikrincə isə yataqların təsdiq olunmuş potensialı cəmi 0,5 trilyon kub futa yaxındır və onların işlənməsi iqtisadi cəhətdən sərfəli deyil.
Bu gün Şimali Kipr turistləri və universitetlərə tələbələri cəlb etməkdədir. Əsas biznes növü daşınmaz əmlakdır. Lakin Şimali Kipr tamamilə Türkiyənin maliyyə dəstəyindən asılı vəziyyətdədir. 1983-cü ildə müstəqilliyini elan etmiş Şimali Kipr Türk Cumhuriyyəti beynəlxalq aləmdə tanınmadığına görə, beynəlxalq maliyyə bazarlarına çıxmaq və kreditlər almaq problemi ilə qarşı-qarşıyadır.
Türk toplumunun yaşadığı bir məkan kimi Kiprə Azərbaycanda hər zaman duyğusal hisslərimiz olub. Rəsmi səviyyədə Azərbaycan beynəlxalq hüquq normlarına müvafiq olaraq Şimali Kipri tanımır. Lakin, tezliklə yunan və türk icmalarının bir dövlət içərisində birləşib həmahəng yaşamasını istəyirik.
2003-cü ilin aprelindən Kipr türklərinin cənuba, Kipr yunanlarının isə şimal tərəfə sərhədi keçmək üçün məhdudiyyətlər yoxdur. Bu gün Kiprin şimalındakı Karpaz ərazisində 300 nəfərlik yunan kəndi var. Şimali Kiprdə maronit ərəblərin, ingilislərin yaşadığı kəndlər mövcuddur. Adada cinayət, oğurluq halları yox dərəcəsindədir. Adanın təbii-coğrafi gözəllikləri, il ərzində günəşli günlərin sayı çox olduğundan bir sıra öılkələrdən, o cümlədən, keçmiş SSRİ-dən rusiyalılar, ukraynalılar, moldovalılar, beloruslar, türkmənlər, qazaxlar və digərləri Kipri özlərinə vətən kimi seçmək qərarı vermişlər.
Kiprdə təhsil, biznes, səhiyyə və mədəniyyət sahəsində uğurla çalışan və Kiprin inkişafına töhfə verən azsaylı Azərbaycan icması yaşayır.
.....Axşamlar Kiprin incisi sayılan Girne şəhərindəki dənizkənarı Anchor restoranından gələn Azərbaycan musiqisinin səsi bulvarda gəzişən turistləri və girneliləri ayaq saxlayıb dinləməyə sövq edir. İfaçı həmyerlimiz Araz Məmmədovdur....
Memar Ədalət Dadaşovun Kiprin tarixi abidələrinin bərpasında müstəsna xidməti var. Yakın Doğu Universitetinin prorektoru professor Fəxrəddin Məmmədov diasporamızın rəhbəridir. Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dİllər İnstitutunda(hazırki Azərbaycan Dillər Universiteti) ingilis dilinin leksikası müəllimim olmuş, indi isə Doğu Akdeniz Universitetində ingilis dilinin tədrisi kafedrasının rəhbəri kimi çalışan Cavanşir Şibliyevin adını isə xüsusi hörmət və sevgi ilə çəkmək istərdim.
Tahir Kərimov
Diplomat, Harvard Universitetinin məzunu,
Mərhum Prezident Heydər Əliyevin tərcüməçisi
Modern.az
Baxış sayı: 805
Bölməyə aid digər xəbərlər
Tarix: 20-07-2019 10:09 | Bölmə: Cəmiyyət
Kiprin ayrılmış yunan və türk icmaları üçün 20 iyul tarixi fərqli məna kəsb edir. 1974-cü il iyulun 20-si türk ordusu Kiprə daxil oldu və bununla da adanın şimal və cənub hissəyə bölünməsinin əsası qoyuldu. Hərbi əməliyyata “Atilla planı” adı verilmişdi və adanın çoxluq təşkil edən yunan icması üçün bu tarix işğalın başlanğıcı, azlıqda olan türklər üçün isə onlara qarşı törədilən qətliamın sona çatdığı gündür.
Bir qədər tarix
1571-ci ildə Kipr Osmanlıların hakimiyyəti altına keçir(1570-1573-cü illər Osmanlı-Venesiya savaşları). Adaya ilk türk köçləri məhz həmin zamandan başlayır. Amma, yunanlar da Kiprin ilk sakinləri deyillər. Kipr adasında romalıların, misirlilərin, bizanslıların, luzianların və venesiyalıların tarixi izləri qalmaqdadır. Türk qismi adadakı yunanları rumlu adlandırır. Bu isə yunanların Şərqi Roma İmperiyası sayılan Bizans dönəmində adaya gəlmələri anlamına gəlir. Paytaxt Nikosiyanın qədim adı Lefkoşedir və bu da yunanlardan əvvəl yaşayan xalqların qoyduğu addır.
1878-ci ildən Böyük Britaniyanın idarəçiliyi altında olan Kipr 1960-cı ildə müstəqilliyini elan etdi. Bununla belə, Britaniya Akrotiri və Dhekeliya əraziləri üzərində suveren hərbi nəzarəti əlində saxlayır.
Kiprdə yunanlar və türklər zaman-zaman dinc və yanaşı yaşamışlar. Türklər əhalinin üçdə birini təşkil etsələr də, adanın hər yerində məskunlaşmışdılar.
Ötən əsrin 40-cı illərindən başlayaraq, Yunanıstan ingilis müstəmləkəçiliyinə son qoymaq və Kipri özünə birləşdirmək üçün enosis(birləşmək) siyasətinə başladı. 1948-ci ildə Yunanıstan kralı Paul bəyan etdi ki, Kipr Yunanıstana birləşmək arzusunu ifadə edib. 1950-ci ildə Kipr ortodoks kilsəsinin adada keçirdiyi referendum nəticəsində kiprli yunanların 97%-i enosisə səs verdi. 1955-ci ildə Yunanıstanın birbaşa rəhbərliyi ilə EOKA(Ethniki Oraganosis Kyprion Agoniston-Kipr Yunanlarının Azadlığı Təşkilatı) yaradıldı. Təşkilatın əsas məqsədi adanı Yunanıstana birləşdirmək, Kipri britaniyalılardan və türklərdən təmizləmək idi. Mübarizə vasitəsi isə terror seçilmişdi. Kipr yunanlarının solçulardan ibarət qismi terror aksiyalarına qarşı çıxaraq türklərin gündəlik həyatda sıxışdırılması, işdən qovulması, evlərinin kilsələrdən ayrılan ianələr hesabına alınması yolu ilə etnik təmizləməsini qarşıya məqsəd qoymuşdu. EOKA-ya görə bu, daha uzun bir yol idi, ona görə də yunan solçular da EOKA-nın terror hədəfinə tuş gəlirdilər. Belə olan halda, britaniyalılar polis qüvvələrini türklərin hesabına artırmağa qərar verdilər. Əlavə olaraq, Kipr türkləri Türk Mükavemet Teşkilatını(TMT) yaratdılar.
Britaniya müstəmləkəçiliyi dövründə ingilis dilli məktəblərlə yanaşı, ayrıca yunan və türk dillərində təhsil də təşviq edilir, müəllimlərin müvafiq olaraq Yunanıstan və Türkiyədən gəlməsinə icazə verilirdi. Afina bu imkanı türklərə qarşı ideoloji təbliğat və mübarizə vasitəsinə çevirdi. Kiprli yazıçı Yiannis Papadakisin etirafına görə, məktəbdə kiprli yunan uşaqlara bir vaxtlar mehriban qonşu kimi yaşadıqları türklərin köçəri, mədəniyyətsiz, monqoldan törəmə, imansız müsəlman fanatikləri olduğu barədə dərslər keçilir, nifrət və düşmənçilik təbliğatı aparılırdı.
Zaman keçdikcə EOKA-nın türk toplumuna qarşı amansızlığı tüğyan etməyə başladı. 1963-cü ilin dekabrın 21-31-i Kiprin tarixinə Qanlı Milad kimi həkk olundu. Etnik toqquşmalar 364 türkün və 174 yunanın ölümü ilə sonuclandı. 18667 kiprli türk adanı tərk edərək İngiltərə və Avstraliyaya sığınmağa məcbur oldu. 104 kənddən 25 min türk ada ərazisinin cəmi 3%-ni təşkil edən anklavlara yerləşdirildi və anklavlardan çıxışa məhdudiyyətlər, yoxlanış məntəqələri qoyuldu.
Türkiyə hökuməti soydaşlarının qırğınına kəskin reaksiya ilə çıxış etdi. Baş nazir İsmət İnönü ABŞ prezidenti Johnson Lindon B. Johnsona təcili tədbir görülməsi tələbi ilə məktub ünvanladı, əks halda türk ordusunun Kiprə müdaxilə edəcəyi bildirilirdi. Məsələ ondadır ki, 1960-cı ildə Kipr müstəqilliyini qazanarkən Britaniya, Yunanıstan və Türkiyə adada təhlükəsizliyin təminatına qarant ölkələr kimi müəyyən olunmuşdu. Konstitusiyaya əsasən, türklərin sayı dövlət qulluğunda 30%, orduda 40%, polisdə 30% nisbətində göstərilirdi. Amerika prezidenti Türkiyənin müraciətinə aşağılayıcı cavab göndərərək müdaxilənin yolverilməz olduğunu bildirdi. Həmin dövrdə bir sıra beynəlxalq və regional amillər, eyni zamanda türk donanmasının gücü Aralıq dənizində hərbi əməliyyat keçirmək üçün münasib hesab edilmirdi və Türkiyə tərəfi bunu anlayırdı.
Lakin vəziyyətin kəskinliyini nəzərə alaraq, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 186-cı Qərarına əsasən adaya sülhməramlılar yerləşdirildi. Sülhməramlılar tükrləri kütləvi qırğından qorumağa çalışsa da, türk ordusunun adaya müdaxilə edə bilməyəcəyinə əmin olan EOKA-nın qanlı terroru davam edirdi. Artıq türklərin adadan sıxışdırılıb qovulması Makariosun rəhbəri olduğu Kiprin rəsmi siyasətinə çevrilmişdi. ABŞ dövlət katibi Kissincer həmin zamanlar Makariosu Aralıq dənizinin Kastrosu adlandırırdı. Adada yaşayan türk toplumunun iztirabları azmış kimi, rəsmi radio ilə tez-tez Türkiyənin öz soydaşlarına kömək əli uzatmağa cəsarət etmədiyi barədə təxribatçı verilişlər yayınlanır, hətta yunan müğənnisi Stelios Kazançidisin ifasında aramsız olaraq “Bekledim de gelmedin” (https://www.youtube.com/watch?v=1RhCYEUAzsc) türk mahnısı səsləndirilirdi. Həzin musiqili bu lirik mahnı kiprli türklərdə əlacsızlıq kompleksi yaradırdı:
Bekledim de gelmedin,
Sevdiyimi bilmedin,
Göz yaşımı silmedin,
Hiçmi beni sevmedin?
Anti-türk isteriyasının, talan və qırğınların get-gedə qızışdığı bir dövrdə EOKA ilə Kiprin yunan rəhbərliyi arasında ziddiyyətli və münaqişəli münasibətlər yaranmışdı. 1974-cü il iyulun 2-də Kiprin rəhbəri Makarios Yunanıstan prezidenti Gizikisə məktubla müraciət edərək, Yunanıstan hərbi rejiminin kadrlarının EOKA-nı müdafiə etməsindən şikayətlənir və Kipr Milli Qvardiyasından 600 Yunanıstan təlimatçı zabitinin çıxarılmasını tələb edirdi. İyulun 15-i Yunanıstan zabitlərinin rəhbərliyi ilə Kipr Milli Qvardiyası dövlət çevrilişi edərək Makariosu devirdi və ultra-millətçi, enosis tərəfdarı, fanatik anti-türk Nikos Sampsonu prezident elan etdi. Bununla da adada anti-türk siyasətinə yeni nəfəs verilmiş oldu. İyulun 20-də Alaminosda 14 türk qətlə yetirildi.
Vəziyyətin dözülməz həddə çatdığını görən B. Ecevit hökuməti qətiyyətli iradə nümayiş etdirdi və Türkiyə Kiprlə bağlı müqavilələrə əsasən qarantör hüquqlarından istifadə edərək ildırım sürətli bir əməliyyatla 1974-cü ilin 20 iyulunda adaya hərbi kontingent yeritdi. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi yunan müğənnisinin ifasında dönə-dönə səsləndirilən türk mahnısının qəmli və ümidsiz notlarına cavab olaraq, türk əsgərləri “ Biz geldik!” sədaları ilə adaya daxil oldular. Lakin, EOKA öz cinayətkar əməllərinə son vermədi və 14-16 avqustda Maratha, Santaris və Alodada 126 kiprli türk amansızcasına qətlə yetirildi. Beləliklə də Türkiyə tərəfə başqa seçim buraxılmadı və Türk ordusu adanın 38% ərazisini ayıraraq Kipri şimalda türk və cənubda yunan hissələrinə bölməyə qərar verdi.
Bir qədər də bu günümüz
Bu gün 45 ildir ki, Kipr ikiyə bölünmüş adadır. Təbiət buradan heç nəyi əsirgəməmişdir. Aralıq dənizindəki bu turist məkanına dağlar, portağal bağları, zeytunluqlar və küknar meşələri xüsusi gözəllik verir.
Şimali Kiprin əhalisi özlərini ərazi mənsubiyyətinə görə kiprli, milli mənsubiyyətcə isə kipr türkü kimi tanıyır. Şimali Kiprdə qədim yunan kilsə və məbədlərinə hörmətlə yanaşılır. Bir vaxtlar yunanlara məxsus olmuş ərazilər alqı-satqı mövzusu deyil. Yaşlı nəsil yunancanı unutmayıb. Yunanlara qarşı nifrət hissi yoxdur. Şimali Kiprdə hər kəs Kiprin federasiya şəklində birləşəcəyi günə ümid edir. 2004-cü ildə BMT-nin Baş Katibi Annanın planına əsasən şimali və cənubi Kiprin federasiya əsasında birləşməsi real görünürdü. Türklər bu planı dəstəkləsələr də, yunanlar tərəfindən rədd edildi.
Optimistlərin fikrincə Kipr sahillərinə yaxın sularda 4 trilyon kub fut qaz yataqlarının aşkar olunması tərəflərin yaxınlaşması üçün yeni perspektivlər aça bilər. ABŞ-ın ExxonMobil, Fransanın Total, Qatarın Qatar Petroleum və İtaliyanın Eni şirkətlərindən ibarət konsortsium 50 milyard ABŞ dollarından artıq sərmayə qoyuluşu ilə yataqları inkişaf etdirmək fikrindədir. Bəzi neft mütəxəssislərinin fikrincə isə yataqların təsdiq olunmuş potensialı cəmi 0,5 trilyon kub futa yaxındır və onların işlənməsi iqtisadi cəhətdən sərfəli deyil.
Bu gün Şimali Kipr turistləri və universitetlərə tələbələri cəlb etməkdədir. Əsas biznes növü daşınmaz əmlakdır. Lakin Şimali Kipr tamamilə Türkiyənin maliyyə dəstəyindən asılı vəziyyətdədir. 1983-cü ildə müstəqilliyini elan etmiş Şimali Kipr Türk Cumhuriyyəti beynəlxalq aləmdə tanınmadığına görə, beynəlxalq maliyyə bazarlarına çıxmaq və kreditlər almaq problemi ilə qarşı-qarşıyadır.
Türk toplumunun yaşadığı bir məkan kimi Kiprə Azərbaycanda hər zaman duyğusal hisslərimiz olub. Rəsmi səviyyədə Azərbaycan beynəlxalq hüquq normlarına müvafiq olaraq Şimali Kipri tanımır. Lakin, tezliklə yunan və türk icmalarının bir dövlət içərisində birləşib həmahəng yaşamasını istəyirik.
2003-cü ilin aprelindən Kipr türklərinin cənuba, Kipr yunanlarının isə şimal tərəfə sərhədi keçmək üçün məhdudiyyətlər yoxdur. Bu gün Kiprin şimalındakı Karpaz ərazisində 300 nəfərlik yunan kəndi var. Şimali Kiprdə maronit ərəblərin, ingilislərin yaşadığı kəndlər mövcuddur. Adada cinayət, oğurluq halları yox dərəcəsindədir. Adanın təbii-coğrafi gözəllikləri, il ərzində günəşli günlərin sayı çox olduğundan bir sıra öılkələrdən, o cümlədən, keçmiş SSRİ-dən rusiyalılar, ukraynalılar, moldovalılar, beloruslar, türkmənlər, qazaxlar və digərləri Kipri özlərinə vətən kimi seçmək qərarı vermişlər.
Kiprdə təhsil, biznes, səhiyyə və mədəniyyət sahəsində uğurla çalışan və Kiprin inkişafına töhfə verən azsaylı Azərbaycan icması yaşayır.
.....Axşamlar Kiprin incisi sayılan Girne şəhərindəki dənizkənarı Anchor restoranından gələn Azərbaycan musiqisinin səsi bulvarda gəzişən turistləri və girneliləri ayaq saxlayıb dinləməyə sövq edir. İfaçı həmyerlimiz Araz Məmmədovdur....
Memar Ədalət Dadaşovun Kiprin tarixi abidələrinin bərpasında müstəsna xidməti var. Yakın Doğu Universitetinin prorektoru professor Fəxrəddin Məmmədov diasporamızın rəhbəridir. Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dİllər İnstitutunda(hazırki Azərbaycan Dillər Universiteti) ingilis dilinin leksikası müəllimim olmuş, indi isə Doğu Akdeniz Universitetində ingilis dilinin tədrisi kafedrasının rəhbəri kimi çalışan Cavanşir Şibliyevin adını isə xüsusi hörmət və sevgi ilə çəkmək istərdim.
Tahir Kərimov
Diplomat, Harvard Universitetinin məzunu,
Mərhum Prezident Heydər Əliyevin tərcüməçisi
Modern.az
Baxış sayı: 805
Bölməyə aid digər xəbərlər
Dünən, 21:43
Onun cəsədini çıxardığı anı videoya çəkib
Dünən, 21:10
Qətl yerinə mişar gətirən qadın həbs edilib
16-03-2026, 17:58
Qətldə şübhəli bilinən "Ural" futbolçusu maaşsız qalacaq
16-03-2026, 17:47
Dərsdən əvvəl məktəbli sinif yoldaşına bıçaqla hücum etdi
11-03-2026, 19:54
Valideynlik hüququndan məhrum edilmiş ata qızını qaçırdı
10-03-2026, 21:18
Qadın sərnişinə hücum etməkdə ittiham olunan taksi sürücüsü həbs edilib
10-03-2026, 18:09
Hərbçilərin saxta xəstəxanaya yerləşdirilməsini təşkil edib
9-03-2026, 21:47
Qızın qətlinin səbəbləri araşdırılır
8-03-2026, 19:26
Bir kişinin vəhşicəsinə bıçaqlanmasında şübhəli şəxs saxlanılıb
4-03-2026, 19:47
Bir klinikada tibb bacısı qətlə yetirilib
2-03-2026, 16:16
Tanışının başına atəş açan saxlanılıb
25-02-2026, 22:39
15 yaşlı yeniyetmə atasını boynuna bıçaqla vuraraq öldürüb
25-02-2026, 20:15
Yanacaqdoldurma məntəqəsini yandıran yeniyetmə qızı məhkəmə həbs edib
24-02-2026, 16:24
Bir dəstə şantajçıya hökm oxunub
24-02-2026, 16:08
Bacısını öldürməkdə ittiham olunur
21-02-2026, 23:33
Əsirlikdə olan Ukraynalı hərbçi öz anası tərəfindən soyulub
20-02-2026, 21:01
Bir qrup qaraçı təcili yardım və morq işçiləri ilə münaqişəyə girib
17-02-2026, 23:41
Polşa polisi Ukraynadakı münaqişənin bitməsindən sonra cinayətkarlığın artmasına hazırlaşır
17-02-2026, 22:04
Təxribatçı video çəkən məktəbli qız qeydiyyata alınacaq
16-02-2026, 21:49
Bir qadın taksiyə pul ödəməkdən imtina edən partnyorunu öldürdü
15-02-2026, 19:14
Odessa sakini hərbi xidmətə çağırılmamaq üçün əlini üyüdücü ilə kəsib.
15-02-2026, 16:32
Uşaqlara işgəncə verdiyinə görə məhkəmə qarşısına çıxacaq
15-02-2026, 16:22
İki yeniyetmənin bir qıza hücumda iştirak etdiyi müəyyən edilib
14-02-2026, 19:32
Yeniyetmələr sinif yoldaşını hava tapançası ilə vurublar
13-02-2026, 11:45
Dələduzluqda ittiham olunur; o, özünü dövlət məmuru kimi təqdim edib
13-02-2026, 09:59
Yetkinlik yaşına çatmayan qətldə ittiham olunaraq mühakimə olunacaq
13-02-2026, 09:56
İstintaq Komitəsinin keçmiş müstəntiqi 300.000 rubl mənimsədiyinə görə həbs edilib
12-02-2026, 12:45
Terror aktı törətmək ittihamı ilə üç yeniyetmə həbs edilib
11-02-2026, 20:33
Evli cütlüyü qətlə yetirmək ittihamı ilə bir kişi həbs edilib
11-02-2026, 19:45
Avtomobildə kişini öldürməkdə şübhəli bilinən şəxs saxlanılıb
11-02-2026, 19:39
Təcili eniş edən təyyarədəki sərnişin vəfat edib
11-02-2026, 19:28
Avtomobili yanacaqdoldurma məntəqəsinə sürərək kimisə öldürmək istəyib
11-02-2026, 11:35
İki şəxs adam oğurluğuna görə altı il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib
8-02-2026, 11:33
FSB generalın həyatına sui-qəsd cəhdindən sonra silahdan qurtuluş edən qatili göstərib
6-02-2026, 19:22
Bağ evində baş verən yanğında nənə və nəvə həlak olub
6-02-2026, 19:08
150 milyon dollarlıq şantaj işi ilə əlaqədar bir qadın həbs edilib
6-02-2026, 10:41
Hücumun baş verdiyi məktəbinin direktoru işdən çıxarılıb
4-02-2026, 07:18
Soyğunçuluq və qətldə təqsirli bilinib
3-02-2026, 21:10
20 il əvvəl törədilmiş təcavüzdə əcnəbi şəxs ittiham olunub