00:37 / 17-01-2026
Heydər Əliyev Mərkəzində Kerol Förmenin sərgisinin açılışı oldu - Fotolar
00:18 / 17-01-2026
Heydər Əliyev Mərkəzində uşaq incəsənət festivalının qalibləri ilə görüşdən-VİDEO+FOTOLAR
22:22 / 16-01-2026
Basketbolçu Fransa həbsxanasındakı şəraitdən danışdı
22:19 / 16-01-2026
ABŞ Husilərlə əlaqəli şəxslərə sanksiyalar tətbiq edib
22:16 / 16-01-2026
Bir dəstə küçə itləri bir kişinin ayağını dişləyib
22:00 / 16-01-2026
Almaniya Ukraynaya enerji dəstəyi üçün 60 milyon avro ayırıb
19:18 / 16-01-2026
Bir vəkil məhkəmə zalında müvəkkilinə həşiş verib
19:11 / 16-01-2026
"American Conservative": Avropa Ukrayna ilə bağlı mövqeyi ilə özünü küncə sıxışdırıb
19:07 / 16-01-2026
Zaxarova Ukraynadakı Yuliya Timoşenko işi ilə bağlı istehzalı şərh verib
19:01 / 16-01-2026
Universitetinin professoru arzuolunmaz təşkilatda iştirak etdiyinə görə cərimələnib
18:59 / 16-01-2026
Zelenski Ukraynanın hava hücumundan müdafiə raketləri aldığını açıqladı
18:56 / 16-01-2026
Taylandda dəniz canlılarından yanıq alan rusları həkimlər xilas etdilər
18:53 / 16-01-2026
Deputat Kravçenko: "ABŞ fondunun Rusiyaya qarşı çarizm borcları ilə bağlı iddiasının uğurlu olacağı ehtimalı azdır"
18:48 / 16-01-2026
Norveç Maçadonu Nobel medalını Trampa təhvil verdiyinə görə tənqid edib
18:41 / 16-01-2026
Vüqar Rəhimzadə: "Azad Qarabağımız və Şərqi Zəngəzurumuz mərhələ-mərhələ doğma sakinlərinə qovuşur"
13:23 / 16-01-2026
Nobel Komitəsi Trampa Sülh Mükafatı laureatı titulunu verməkdən imtina etdi
13:13 / 16-01-2026
Aktyorun uşaq pornoqrafiyası işi üzrə həbs müddəti uzadılıb
13:06 / 16-01-2026
Senator Qrem: "Ukrayna bütün rus əsgərlərini ölkədən çıxmağa məcbur edə bilməyəcək"
12:58 / 16-01-2026
Lukaşenkonun göstərişi ilə Belarusda Silahlı Qüvvələrin genişmiqyaslı yoxlaması başlayıb
12:56 / 16-01-2026
Ekspert Pikin: "ABŞ AB qaz bazarını daha da ələ keçirməyə çalışacaq"
12:52 / 16-01-2026
Sərnişin daşıyan təyyarə texniki nasazlıq səbəbindən qayıdıb
12:50 / 16-01-2026
Bir qız məktəbə bıçaqla gəlib və polis araşdırmaya başlayıb
12:47 / 16-01-2026
Metroda maska və üzgəc taxaraq rəqs edən kişi dörd gün müddətinə həbs edilib
00:48 / 16-01-2026
Şəhid Anar Qorçuyevin və Ramil Quluyevin doğum günündən-VİDEO+FOTOLAR
22:49 / 15-01-2026
NYT: İsrail və ərəb ölkələri Trampdan İrana hücumu təxirə salmağı xahiş etdi
22:35 / 15-01-2026
Tramp Ağ Evdə Maçado ilə görüşə başladı
20:11 / 15-01-2026
Yelisey Sarayı: Makronun gözündəki damar partlayıb
20:06 / 15-01-2026
ABŞ sanksiya siyahısına 11 İran vətəndaşını əlavə edib
20:02 / 15-01-2026
Zaxarova: "Rusiya hərbi planlaşdırmasında Avropanın militarizasiyasını nəzərə alacaq"
20:00 / 15-01-2026
II Dünya Müharibəsi veteranı 100 yaşında vəfat edib
16:20 / 15-01-2026
Kreml Putinin yeni səfirlərlə görüşdəki çıxışını açıqladı
16:17 / 15-01-2026
Professor Simonov: "ABŞ-ın Venesuela və İrandakı hərəkətləri Çinlə mübarizəyə yönəlib"
16:13 / 15-01-2026
Fələstin prezidenti Moskvaya səfər edəcək
15:48 / 15-01-2026
Deputat Svintsov: "WhatsApp 2026-cı ildə birdəfəlik bloklanacaq"
15:46 / 15-01-2026
Professor Simonov: "Tramp hər kəsin Amerikadan yenidən qorxmasını istəyir"
İkiyə bölünmüş ada, soydaşlarımızın yaşadığı torpaq, tanınmayan qurum - Heydər Əliyevin tərcüməçisi YAZIR
Tarix: 20-07-2019 10:09 | Bölmə: Cəmiyyət
Kiprin ayrılmış yunan və türk icmaları üçün 20 iyul tarixi fərqli məna kəsb edir. 1974-cü il iyulun 20-si türk ordusu Kiprə daxil oldu və bununla da adanın şimal və cənub hissəyə bölünməsinin əsası qoyuldu. Hərbi əməliyyata “Atilla planı” adı verilmişdi və adanın çoxluq təşkil edən yunan icması üçün bu tarix işğalın başlanğıcı, azlıqda olan türklər üçün isə onlara qarşı törədilən qətliamın sona çatdığı gündür.
Bir qədər tarix
1571-ci ildə Kipr Osmanlıların hakimiyyəti altına keçir(1570-1573-cü illər Osmanlı-Venesiya savaşları). Adaya ilk türk köçləri məhz həmin zamandan başlayır. Amma, yunanlar da Kiprin ilk sakinləri deyillər. Kipr adasında romalıların, misirlilərin, bizanslıların, luzianların və venesiyalıların tarixi izləri qalmaqdadır. Türk qismi adadakı yunanları rumlu adlandırır. Bu isə yunanların Şərqi Roma İmperiyası sayılan Bizans dönəmində adaya gəlmələri anlamına gəlir. Paytaxt Nikosiyanın qədim adı Lefkoşedir və bu da yunanlardan əvvəl yaşayan xalqların qoyduğu addır.
1878-ci ildən Böyük Britaniyanın idarəçiliyi altında olan Kipr 1960-cı ildə müstəqilliyini elan etdi. Bununla belə, Britaniya Akrotiri və Dhekeliya əraziləri üzərində suveren hərbi nəzarəti əlində saxlayır.
Kiprdə yunanlar və türklər zaman-zaman dinc və yanaşı yaşamışlar. Türklər əhalinin üçdə birini təşkil etsələr də, adanın hər yerində məskunlaşmışdılar.
Ötən əsrin 40-cı illərindən başlayaraq, Yunanıstan ingilis müstəmləkəçiliyinə son qoymaq və Kipri özünə birləşdirmək üçün enosis(birləşmək) siyasətinə başladı. 1948-ci ildə Yunanıstan kralı Paul bəyan etdi ki, Kipr Yunanıstana birləşmək arzusunu ifadə edib. 1950-ci ildə Kipr ortodoks kilsəsinin adada keçirdiyi referendum nəticəsində kiprli yunanların 97%-i enosisə səs verdi. 1955-ci ildə Yunanıstanın birbaşa rəhbərliyi ilə EOKA(Ethniki Oraganosis Kyprion Agoniston-Kipr Yunanlarının Azadlığı Təşkilatı) yaradıldı. Təşkilatın əsas məqsədi adanı Yunanıstana birləşdirmək, Kipri britaniyalılardan və türklərdən təmizləmək idi. Mübarizə vasitəsi isə terror seçilmişdi. Kipr yunanlarının solçulardan ibarət qismi terror aksiyalarına qarşı çıxaraq türklərin gündəlik həyatda sıxışdırılması, işdən qovulması, evlərinin kilsələrdən ayrılan ianələr hesabına alınması yolu ilə etnik təmizləməsini qarşıya məqsəd qoymuşdu. EOKA-ya görə bu, daha uzun bir yol idi, ona görə də yunan solçular da EOKA-nın terror hədəfinə tuş gəlirdilər. Belə olan halda, britaniyalılar polis qüvvələrini türklərin hesabına artırmağa qərar verdilər. Əlavə olaraq, Kipr türkləri Türk Mükavemet Teşkilatını(TMT) yaratdılar.
Britaniya müstəmləkəçiliyi dövründə ingilis dilli məktəblərlə yanaşı, ayrıca yunan və türk dillərində təhsil də təşviq edilir, müəllimlərin müvafiq olaraq Yunanıstan və Türkiyədən gəlməsinə icazə verilirdi. Afina bu imkanı türklərə qarşı ideoloji təbliğat və mübarizə vasitəsinə çevirdi. Kiprli yazıçı Yiannis Papadakisin etirafına görə, məktəbdə kiprli yunan uşaqlara bir vaxtlar mehriban qonşu kimi yaşadıqları türklərin köçəri, mədəniyyətsiz, monqoldan törəmə, imansız müsəlman fanatikləri olduğu barədə dərslər keçilir, nifrət və düşmənçilik təbliğatı aparılırdı.
Zaman keçdikcə EOKA-nın türk toplumuna qarşı amansızlığı tüğyan etməyə başladı. 1963-cü ilin dekabrın 21-31-i Kiprin tarixinə Qanlı Milad kimi həkk olundu. Etnik toqquşmalar 364 türkün və 174 yunanın ölümü ilə sonuclandı. 18667 kiprli türk adanı tərk edərək İngiltərə və Avstraliyaya sığınmağa məcbur oldu. 104 kənddən 25 min türk ada ərazisinin cəmi 3%-ni təşkil edən anklavlara yerləşdirildi və anklavlardan çıxışa məhdudiyyətlər, yoxlanış məntəqələri qoyuldu.
Türkiyə hökuməti soydaşlarının qırğınına kəskin reaksiya ilə çıxış etdi. Baş nazir İsmət İnönü ABŞ prezidenti Johnson Lindon B. Johnsona təcili tədbir görülməsi tələbi ilə məktub ünvanladı, əks halda türk ordusunun Kiprə müdaxilə edəcəyi bildirilirdi. Məsələ ondadır ki, 1960-cı ildə Kipr müstəqilliyini qazanarkən Britaniya, Yunanıstan və Türkiyə adada təhlükəsizliyin təminatına qarant ölkələr kimi müəyyən olunmuşdu. Konstitusiyaya əsasən, türklərin sayı dövlət qulluğunda 30%, orduda 40%, polisdə 30% nisbətində göstərilirdi. Amerika prezidenti Türkiyənin müraciətinə aşağılayıcı cavab göndərərək müdaxilənin yolverilməz olduğunu bildirdi. Həmin dövrdə bir sıra beynəlxalq və regional amillər, eyni zamanda türk donanmasının gücü Aralıq dənizində hərbi əməliyyat keçirmək üçün münasib hesab edilmirdi və Türkiyə tərəfi bunu anlayırdı.
Lakin vəziyyətin kəskinliyini nəzərə alaraq, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 186-cı Qərarına əsasən adaya sülhməramlılar yerləşdirildi. Sülhməramlılar tükrləri kütləvi qırğından qorumağa çalışsa da, türk ordusunun adaya müdaxilə edə bilməyəcəyinə əmin olan EOKA-nın qanlı terroru davam edirdi. Artıq türklərin adadan sıxışdırılıb qovulması Makariosun rəhbəri olduğu Kiprin rəsmi siyasətinə çevrilmişdi. ABŞ dövlət katibi Kissincer həmin zamanlar Makariosu Aralıq dənizinin Kastrosu adlandırırdı. Adada yaşayan türk toplumunun iztirabları azmış kimi, rəsmi radio ilə tez-tez Türkiyənin öz soydaşlarına kömək əli uzatmağa cəsarət etmədiyi barədə təxribatçı verilişlər yayınlanır, hətta yunan müğənnisi Stelios Kazançidisin ifasında aramsız olaraq “Bekledim de gelmedin” (https://www.youtube.com/watch?v=1RhCYEUAzsc) türk mahnısı səsləndirilirdi. Həzin musiqili bu lirik mahnı kiprli türklərdə əlacsızlıq kompleksi yaradırdı:
Bekledim de gelmedin,
Sevdiyimi bilmedin,
Göz yaşımı silmedin,
Hiçmi beni sevmedin?
Anti-türk isteriyasının, talan və qırğınların get-gedə qızışdığı bir dövrdə EOKA ilə Kiprin yunan rəhbərliyi arasında ziddiyyətli və münaqişəli münasibətlər yaranmışdı. 1974-cü il iyulun 2-də Kiprin rəhbəri Makarios Yunanıstan prezidenti Gizikisə məktubla müraciət edərək, Yunanıstan hərbi rejiminin kadrlarının EOKA-nı müdafiə etməsindən şikayətlənir və Kipr Milli Qvardiyasından 600 Yunanıstan təlimatçı zabitinin çıxarılmasını tələb edirdi. İyulun 15-i Yunanıstan zabitlərinin rəhbərliyi ilə Kipr Milli Qvardiyası dövlət çevrilişi edərək Makariosu devirdi və ultra-millətçi, enosis tərəfdarı, fanatik anti-türk Nikos Sampsonu prezident elan etdi. Bununla da adada anti-türk siyasətinə yeni nəfəs verilmiş oldu. İyulun 20-də Alaminosda 14 türk qətlə yetirildi.
Vəziyyətin dözülməz həddə çatdığını görən B. Ecevit hökuməti qətiyyətli iradə nümayiş etdirdi və Türkiyə Kiprlə bağlı müqavilələrə əsasən qarantör hüquqlarından istifadə edərək ildırım sürətli bir əməliyyatla 1974-cü ilin 20 iyulunda adaya hərbi kontingent yeritdi. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi yunan müğənnisinin ifasında dönə-dönə səsləndirilən türk mahnısının qəmli və ümidsiz notlarına cavab olaraq, türk əsgərləri “ Biz geldik!” sədaları ilə adaya daxil oldular. Lakin, EOKA öz cinayətkar əməllərinə son vermədi və 14-16 avqustda Maratha, Santaris və Alodada 126 kiprli türk amansızcasına qətlə yetirildi. Beləliklə də Türkiyə tərəfə başqa seçim buraxılmadı və Türk ordusu adanın 38% ərazisini ayıraraq Kipri şimalda türk və cənubda yunan hissələrinə bölməyə qərar verdi.
Bir qədər də bu günümüz
Bu gün 45 ildir ki, Kipr ikiyə bölünmüş adadır. Təbiət buradan heç nəyi əsirgəməmişdir. Aralıq dənizindəki bu turist məkanına dağlar, portağal bağları, zeytunluqlar və küknar meşələri xüsusi gözəllik verir.
Şimali Kiprin əhalisi özlərini ərazi mənsubiyyətinə görə kiprli, milli mənsubiyyətcə isə kipr türkü kimi tanıyır. Şimali Kiprdə qədim yunan kilsə və məbədlərinə hörmətlə yanaşılır. Bir vaxtlar yunanlara məxsus olmuş ərazilər alqı-satqı mövzusu deyil. Yaşlı nəsil yunancanı unutmayıb. Yunanlara qarşı nifrət hissi yoxdur. Şimali Kiprdə hər kəs Kiprin federasiya şəklində birləşəcəyi günə ümid edir. 2004-cü ildə BMT-nin Baş Katibi Annanın planına əsasən şimali və cənubi Kiprin federasiya əsasında birləşməsi real görünürdü. Türklər bu planı dəstəkləsələr də, yunanlar tərəfindən rədd edildi.
Optimistlərin fikrincə Kipr sahillərinə yaxın sularda 4 trilyon kub fut qaz yataqlarının aşkar olunması tərəflərin yaxınlaşması üçün yeni perspektivlər aça bilər. ABŞ-ın ExxonMobil, Fransanın Total, Qatarın Qatar Petroleum və İtaliyanın Eni şirkətlərindən ibarət konsortsium 50 milyard ABŞ dollarından artıq sərmayə qoyuluşu ilə yataqları inkişaf etdirmək fikrindədir. Bəzi neft mütəxəssislərinin fikrincə isə yataqların təsdiq olunmuş potensialı cəmi 0,5 trilyon kub futa yaxındır və onların işlənməsi iqtisadi cəhətdən sərfəli deyil.
Bu gün Şimali Kipr turistləri və universitetlərə tələbələri cəlb etməkdədir. Əsas biznes növü daşınmaz əmlakdır. Lakin Şimali Kipr tamamilə Türkiyənin maliyyə dəstəyindən asılı vəziyyətdədir. 1983-cü ildə müstəqilliyini elan etmiş Şimali Kipr Türk Cumhuriyyəti beynəlxalq aləmdə tanınmadığına görə, beynəlxalq maliyyə bazarlarına çıxmaq və kreditlər almaq problemi ilə qarşı-qarşıyadır.
Türk toplumunun yaşadığı bir məkan kimi Kiprə Azərbaycanda hər zaman duyğusal hisslərimiz olub. Rəsmi səviyyədə Azərbaycan beynəlxalq hüquq normlarına müvafiq olaraq Şimali Kipri tanımır. Lakin, tezliklə yunan və türk icmalarının bir dövlət içərisində birləşib həmahəng yaşamasını istəyirik.
2003-cü ilin aprelindən Kipr türklərinin cənuba, Kipr yunanlarının isə şimal tərəfə sərhədi keçmək üçün məhdudiyyətlər yoxdur. Bu gün Kiprin şimalındakı Karpaz ərazisində 300 nəfərlik yunan kəndi var. Şimali Kiprdə maronit ərəblərin, ingilislərin yaşadığı kəndlər mövcuddur. Adada cinayət, oğurluq halları yox dərəcəsindədir. Adanın təbii-coğrafi gözəllikləri, il ərzində günəşli günlərin sayı çox olduğundan bir sıra öılkələrdən, o cümlədən, keçmiş SSRİ-dən rusiyalılar, ukraynalılar, moldovalılar, beloruslar, türkmənlər, qazaxlar və digərləri Kipri özlərinə vətən kimi seçmək qərarı vermişlər.
Kiprdə təhsil, biznes, səhiyyə və mədəniyyət sahəsində uğurla çalışan və Kiprin inkişafına töhfə verən azsaylı Azərbaycan icması yaşayır.
.....Axşamlar Kiprin incisi sayılan Girne şəhərindəki dənizkənarı Anchor restoranından gələn Azərbaycan musiqisinin səsi bulvarda gəzişən turistləri və girneliləri ayaq saxlayıb dinləməyə sövq edir. İfaçı həmyerlimiz Araz Məmmədovdur....
Memar Ədalət Dadaşovun Kiprin tarixi abidələrinin bərpasında müstəsna xidməti var. Yakın Doğu Universitetinin prorektoru professor Fəxrəddin Məmmədov diasporamızın rəhbəridir. Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dİllər İnstitutunda(hazırki Azərbaycan Dillər Universiteti) ingilis dilinin leksikası müəllimim olmuş, indi isə Doğu Akdeniz Universitetində ingilis dilinin tədrisi kafedrasının rəhbəri kimi çalışan Cavanşir Şibliyevin adını isə xüsusi hörmət və sevgi ilə çəkmək istərdim.
Tahir Kərimov
Diplomat, Harvard Universitetinin məzunu,
Mərhum Prezident Heydər Əliyevin tərcüməçisi
Modern.az
Baxış sayı: 790
Bölməyə aid digər xəbərlər
Tarix: 20-07-2019 10:09 | Bölmə: Cəmiyyət
Kiprin ayrılmış yunan və türk icmaları üçün 20 iyul tarixi fərqli məna kəsb edir. 1974-cü il iyulun 20-si türk ordusu Kiprə daxil oldu və bununla da adanın şimal və cənub hissəyə bölünməsinin əsası qoyuldu. Hərbi əməliyyata “Atilla planı” adı verilmişdi və adanın çoxluq təşkil edən yunan icması üçün bu tarix işğalın başlanğıcı, azlıqda olan türklər üçün isə onlara qarşı törədilən qətliamın sona çatdığı gündür.
Bir qədər tarix
1571-ci ildə Kipr Osmanlıların hakimiyyəti altına keçir(1570-1573-cü illər Osmanlı-Venesiya savaşları). Adaya ilk türk köçləri məhz həmin zamandan başlayır. Amma, yunanlar da Kiprin ilk sakinləri deyillər. Kipr adasında romalıların, misirlilərin, bizanslıların, luzianların və venesiyalıların tarixi izləri qalmaqdadır. Türk qismi adadakı yunanları rumlu adlandırır. Bu isə yunanların Şərqi Roma İmperiyası sayılan Bizans dönəmində adaya gəlmələri anlamına gəlir. Paytaxt Nikosiyanın qədim adı Lefkoşedir və bu da yunanlardan əvvəl yaşayan xalqların qoyduğu addır.
1878-ci ildən Böyük Britaniyanın idarəçiliyi altında olan Kipr 1960-cı ildə müstəqilliyini elan etdi. Bununla belə, Britaniya Akrotiri və Dhekeliya əraziləri üzərində suveren hərbi nəzarəti əlində saxlayır.
Kiprdə yunanlar və türklər zaman-zaman dinc və yanaşı yaşamışlar. Türklər əhalinin üçdə birini təşkil etsələr də, adanın hər yerində məskunlaşmışdılar.
Ötən əsrin 40-cı illərindən başlayaraq, Yunanıstan ingilis müstəmləkəçiliyinə son qoymaq və Kipri özünə birləşdirmək üçün enosis(birləşmək) siyasətinə başladı. 1948-ci ildə Yunanıstan kralı Paul bəyan etdi ki, Kipr Yunanıstana birləşmək arzusunu ifadə edib. 1950-ci ildə Kipr ortodoks kilsəsinin adada keçirdiyi referendum nəticəsində kiprli yunanların 97%-i enosisə səs verdi. 1955-ci ildə Yunanıstanın birbaşa rəhbərliyi ilə EOKA(Ethniki Oraganosis Kyprion Agoniston-Kipr Yunanlarının Azadlığı Təşkilatı) yaradıldı. Təşkilatın əsas məqsədi adanı Yunanıstana birləşdirmək, Kipri britaniyalılardan və türklərdən təmizləmək idi. Mübarizə vasitəsi isə terror seçilmişdi. Kipr yunanlarının solçulardan ibarət qismi terror aksiyalarına qarşı çıxaraq türklərin gündəlik həyatda sıxışdırılması, işdən qovulması, evlərinin kilsələrdən ayrılan ianələr hesabına alınması yolu ilə etnik təmizləməsini qarşıya məqsəd qoymuşdu. EOKA-ya görə bu, daha uzun bir yol idi, ona görə də yunan solçular da EOKA-nın terror hədəfinə tuş gəlirdilər. Belə olan halda, britaniyalılar polis qüvvələrini türklərin hesabına artırmağa qərar verdilər. Əlavə olaraq, Kipr türkləri Türk Mükavemet Teşkilatını(TMT) yaratdılar.
Britaniya müstəmləkəçiliyi dövründə ingilis dilli məktəblərlə yanaşı, ayrıca yunan və türk dillərində təhsil də təşviq edilir, müəllimlərin müvafiq olaraq Yunanıstan və Türkiyədən gəlməsinə icazə verilirdi. Afina bu imkanı türklərə qarşı ideoloji təbliğat və mübarizə vasitəsinə çevirdi. Kiprli yazıçı Yiannis Papadakisin etirafına görə, məktəbdə kiprli yunan uşaqlara bir vaxtlar mehriban qonşu kimi yaşadıqları türklərin köçəri, mədəniyyətsiz, monqoldan törəmə, imansız müsəlman fanatikləri olduğu barədə dərslər keçilir, nifrət və düşmənçilik təbliğatı aparılırdı.
Zaman keçdikcə EOKA-nın türk toplumuna qarşı amansızlığı tüğyan etməyə başladı. 1963-cü ilin dekabrın 21-31-i Kiprin tarixinə Qanlı Milad kimi həkk olundu. Etnik toqquşmalar 364 türkün və 174 yunanın ölümü ilə sonuclandı. 18667 kiprli türk adanı tərk edərək İngiltərə və Avstraliyaya sığınmağa məcbur oldu. 104 kənddən 25 min türk ada ərazisinin cəmi 3%-ni təşkil edən anklavlara yerləşdirildi və anklavlardan çıxışa məhdudiyyətlər, yoxlanış məntəqələri qoyuldu.
Türkiyə hökuməti soydaşlarının qırğınına kəskin reaksiya ilə çıxış etdi. Baş nazir İsmət İnönü ABŞ prezidenti Johnson Lindon B. Johnsona təcili tədbir görülməsi tələbi ilə məktub ünvanladı, əks halda türk ordusunun Kiprə müdaxilə edəcəyi bildirilirdi. Məsələ ondadır ki, 1960-cı ildə Kipr müstəqilliyini qazanarkən Britaniya, Yunanıstan və Türkiyə adada təhlükəsizliyin təminatına qarant ölkələr kimi müəyyən olunmuşdu. Konstitusiyaya əsasən, türklərin sayı dövlət qulluğunda 30%, orduda 40%, polisdə 30% nisbətində göstərilirdi. Amerika prezidenti Türkiyənin müraciətinə aşağılayıcı cavab göndərərək müdaxilənin yolverilməz olduğunu bildirdi. Həmin dövrdə bir sıra beynəlxalq və regional amillər, eyni zamanda türk donanmasının gücü Aralıq dənizində hərbi əməliyyat keçirmək üçün münasib hesab edilmirdi və Türkiyə tərəfi bunu anlayırdı.
Lakin vəziyyətin kəskinliyini nəzərə alaraq, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 186-cı Qərarına əsasən adaya sülhməramlılar yerləşdirildi. Sülhməramlılar tükrləri kütləvi qırğından qorumağa çalışsa da, türk ordusunun adaya müdaxilə edə bilməyəcəyinə əmin olan EOKA-nın qanlı terroru davam edirdi. Artıq türklərin adadan sıxışdırılıb qovulması Makariosun rəhbəri olduğu Kiprin rəsmi siyasətinə çevrilmişdi. ABŞ dövlət katibi Kissincer həmin zamanlar Makariosu Aralıq dənizinin Kastrosu adlandırırdı. Adada yaşayan türk toplumunun iztirabları azmış kimi, rəsmi radio ilə tez-tez Türkiyənin öz soydaşlarına kömək əli uzatmağa cəsarət etmədiyi barədə təxribatçı verilişlər yayınlanır, hətta yunan müğənnisi Stelios Kazançidisin ifasında aramsız olaraq “Bekledim de gelmedin” (https://www.youtube.com/watch?v=1RhCYEUAzsc) türk mahnısı səsləndirilirdi. Həzin musiqili bu lirik mahnı kiprli türklərdə əlacsızlıq kompleksi yaradırdı:
Bekledim de gelmedin,
Sevdiyimi bilmedin,
Göz yaşımı silmedin,
Hiçmi beni sevmedin?
Anti-türk isteriyasının, talan və qırğınların get-gedə qızışdığı bir dövrdə EOKA ilə Kiprin yunan rəhbərliyi arasında ziddiyyətli və münaqişəli münasibətlər yaranmışdı. 1974-cü il iyulun 2-də Kiprin rəhbəri Makarios Yunanıstan prezidenti Gizikisə məktubla müraciət edərək, Yunanıstan hərbi rejiminin kadrlarının EOKA-nı müdafiə etməsindən şikayətlənir və Kipr Milli Qvardiyasından 600 Yunanıstan təlimatçı zabitinin çıxarılmasını tələb edirdi. İyulun 15-i Yunanıstan zabitlərinin rəhbərliyi ilə Kipr Milli Qvardiyası dövlət çevrilişi edərək Makariosu devirdi və ultra-millətçi, enosis tərəfdarı, fanatik anti-türk Nikos Sampsonu prezident elan etdi. Bununla da adada anti-türk siyasətinə yeni nəfəs verilmiş oldu. İyulun 20-də Alaminosda 14 türk qətlə yetirildi.
Vəziyyətin dözülməz həddə çatdığını görən B. Ecevit hökuməti qətiyyətli iradə nümayiş etdirdi və Türkiyə Kiprlə bağlı müqavilələrə əsasən qarantör hüquqlarından istifadə edərək ildırım sürətli bir əməliyyatla 1974-cü ilin 20 iyulunda adaya hərbi kontingent yeritdi. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi yunan müğənnisinin ifasında dönə-dönə səsləndirilən türk mahnısının qəmli və ümidsiz notlarına cavab olaraq, türk əsgərləri “ Biz geldik!” sədaları ilə adaya daxil oldular. Lakin, EOKA öz cinayətkar əməllərinə son vermədi və 14-16 avqustda Maratha, Santaris və Alodada 126 kiprli türk amansızcasına qətlə yetirildi. Beləliklə də Türkiyə tərəfə başqa seçim buraxılmadı və Türk ordusu adanın 38% ərazisini ayıraraq Kipri şimalda türk və cənubda yunan hissələrinə bölməyə qərar verdi.
Bir qədər də bu günümüz
Bu gün 45 ildir ki, Kipr ikiyə bölünmüş adadır. Təbiət buradan heç nəyi əsirgəməmişdir. Aralıq dənizindəki bu turist məkanına dağlar, portağal bağları, zeytunluqlar və küknar meşələri xüsusi gözəllik verir.
Şimali Kiprin əhalisi özlərini ərazi mənsubiyyətinə görə kiprli, milli mənsubiyyətcə isə kipr türkü kimi tanıyır. Şimali Kiprdə qədim yunan kilsə və məbədlərinə hörmətlə yanaşılır. Bir vaxtlar yunanlara məxsus olmuş ərazilər alqı-satqı mövzusu deyil. Yaşlı nəsil yunancanı unutmayıb. Yunanlara qarşı nifrət hissi yoxdur. Şimali Kiprdə hər kəs Kiprin federasiya şəklində birləşəcəyi günə ümid edir. 2004-cü ildə BMT-nin Baş Katibi Annanın planına əsasən şimali və cənubi Kiprin federasiya əsasında birləşməsi real görünürdü. Türklər bu planı dəstəkləsələr də, yunanlar tərəfindən rədd edildi.
Optimistlərin fikrincə Kipr sahillərinə yaxın sularda 4 trilyon kub fut qaz yataqlarının aşkar olunması tərəflərin yaxınlaşması üçün yeni perspektivlər aça bilər. ABŞ-ın ExxonMobil, Fransanın Total, Qatarın Qatar Petroleum və İtaliyanın Eni şirkətlərindən ibarət konsortsium 50 milyard ABŞ dollarından artıq sərmayə qoyuluşu ilə yataqları inkişaf etdirmək fikrindədir. Bəzi neft mütəxəssislərinin fikrincə isə yataqların təsdiq olunmuş potensialı cəmi 0,5 trilyon kub futa yaxındır və onların işlənməsi iqtisadi cəhətdən sərfəli deyil.
Bu gün Şimali Kipr turistləri və universitetlərə tələbələri cəlb etməkdədir. Əsas biznes növü daşınmaz əmlakdır. Lakin Şimali Kipr tamamilə Türkiyənin maliyyə dəstəyindən asılı vəziyyətdədir. 1983-cü ildə müstəqilliyini elan etmiş Şimali Kipr Türk Cumhuriyyəti beynəlxalq aləmdə tanınmadığına görə, beynəlxalq maliyyə bazarlarına çıxmaq və kreditlər almaq problemi ilə qarşı-qarşıyadır.
Türk toplumunun yaşadığı bir məkan kimi Kiprə Azərbaycanda hər zaman duyğusal hisslərimiz olub. Rəsmi səviyyədə Azərbaycan beynəlxalq hüquq normlarına müvafiq olaraq Şimali Kipri tanımır. Lakin, tezliklə yunan və türk icmalarının bir dövlət içərisində birləşib həmahəng yaşamasını istəyirik.
2003-cü ilin aprelindən Kipr türklərinin cənuba, Kipr yunanlarının isə şimal tərəfə sərhədi keçmək üçün məhdudiyyətlər yoxdur. Bu gün Kiprin şimalındakı Karpaz ərazisində 300 nəfərlik yunan kəndi var. Şimali Kiprdə maronit ərəblərin, ingilislərin yaşadığı kəndlər mövcuddur. Adada cinayət, oğurluq halları yox dərəcəsindədir. Adanın təbii-coğrafi gözəllikləri, il ərzində günəşli günlərin sayı çox olduğundan bir sıra öılkələrdən, o cümlədən, keçmiş SSRİ-dən rusiyalılar, ukraynalılar, moldovalılar, beloruslar, türkmənlər, qazaxlar və digərləri Kipri özlərinə vətən kimi seçmək qərarı vermişlər.
Kiprdə təhsil, biznes, səhiyyə və mədəniyyət sahəsində uğurla çalışan və Kiprin inkişafına töhfə verən azsaylı Azərbaycan icması yaşayır.
.....Axşamlar Kiprin incisi sayılan Girne şəhərindəki dənizkənarı Anchor restoranından gələn Azərbaycan musiqisinin səsi bulvarda gəzişən turistləri və girneliləri ayaq saxlayıb dinləməyə sövq edir. İfaçı həmyerlimiz Araz Məmmədovdur....
Memar Ədalət Dadaşovun Kiprin tarixi abidələrinin bərpasında müstəsna xidməti var. Yakın Doğu Universitetinin prorektoru professor Fəxrəddin Məmmədov diasporamızın rəhbəridir. Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dİllər İnstitutunda(hazırki Azərbaycan Dillər Universiteti) ingilis dilinin leksikası müəllimim olmuş, indi isə Doğu Akdeniz Universitetində ingilis dilinin tədrisi kafedrasının rəhbəri kimi çalışan Cavanşir Şibliyevin adını isə xüsusi hörmət və sevgi ilə çəkmək istərdim.
Tahir Kərimov
Diplomat, Harvard Universitetinin məzunu,
Mərhum Prezident Heydər Əliyevin tərcüməçisi
Modern.az
Baxış sayı: 790
Bölməyə aid digər xəbərlər
15-01-2026, 11:47
Xarici tələbələr arasında münaqişədən sonra cinayət işləri açılıb
14-01-2026, 23:02
Polis maşınını yandırmağa cəhd edən kişinin məhkəməsi başlayıb
14-01-2026, 20:24
Partlayan bağlamanın göndəricisi terrorçular siyahısına əlavə edilib
12-01-2026, 19:32
Xəstəxanada azyaşlı uşağın ölümü ilə bağlı cinayət işi açılıb
10-01-2026, 19:38
Rəqibini ölümcül döyməkdə ittiham olunanın ittihamları artırılıb
7-01-2026, 22:23
15 yaşlı qıza və nənəsinə qarşı gözyaşardıcı qazdan istifadə ediblər
6-01-2026, 21:08
Səmərqənddə bir kişi stress səbəbindən 200 qram mismar və vint udub
6-01-2026, 18:58
Polkovnik-leytenant saxlanıldı - 4 ay əvvəl təqaüdə çıxmışdı
5-01-2026, 19:43
Krımda döyülən boksçu Dvali doqquz əməliyyat keçirdi
4-01-2026, 19:50
Məşhur həkim Yuri Presnyakov Surqutda ölü tapılıb
3-01-2026, 23:00
Hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşları barda baş verən kütləvi davanın səbəblərini araşdırır
1-01-2026, 15:37
24 nəfərin öldüyü yanan kafenin fotosunu yayımladı
30-12-2025, 19:05
Məktəbdə terror aktı planlaşdırmaqda şübhəli bilinən şəxs həbs edilib
29-12-2025, 13:54
Bir məmuru partlatmağa cəhd etdiyinə görə bir kişi 27 il həbs cəzasına məhkum edilib
29-12-2025, 11:31
İki azyaşlı oğlunu qətlə yetirməkdə şübhəli bilinən bir ana saxlanılıb
27-12-2025, 20:17
Stüardessanın qatili olduğu iddia edilən şəxs qızı hədələyib
27-12-2025, 18:56
Məktəbin Yeni il şənliyində keçmiş sinif yoldaşını öldürüb
26-12-2025, 15:03
Bir mənzildə ana və altı yaşlı oğlunun mumiyalanmış cəsədləri tapılıb
26-12-2025, 12:55
Hakimiyyəti ələ keçirməkdə ittiham olunur
25-12-2025, 20:14
Aclıqdan körpənin ölümündən sonra səhlənkarlıq işi açılıb
24-12-2025, 20:09
Silahla silahlanmış 91 yaşlı təqaüdçü partnyorunu öldürməyə gəlib və bu hadisə videoya çəkilib
23-12-2025, 19:50
Əlil uşağın üzünə yumruq vuran müəllim işdən çıxarılacaq
23-12-2025, 19:03
İslamçı 15 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilib
22-12-2025, 20:45
İki oğlan evdə hazırlanmış fişəng partlaması nəticəsində xəsarət alıb
22-12-2025, 19:51
80-dən çox miqrant basqından sonra polis bölmələrinə göndərilib
19-12-2025, 18:04
Həmkarını döyərək öldürən şəxs həbs edilib
18-12-2025, 23:18
İki azyaşlıya təcavüz edən qadın həbs edilib
18-12-2025, 11:57
Müəllimi bıçaqlayan şagird günahını qismən etiraf edib
17-12-2025, 19:36
Sürücülük təlimatçısını bıçaqlamaqda ittiham olunan şəxs girov müqabilində azadlığa buraxılıb
17-12-2025, 19:28
İki nəfərə bıçaqla hücum edən həbs edilib
17-12-2025, 19:21
Bir dəstə adam oğurluğu və hədə-qorxu ilə tələb etməkdə təqsirli bilinib
15-12-2025, 20:10
Dəstənin lideri səkkiz nəfərin qətlində ittiham olunub
15-12-2025, 12:23
İki böyük və bir uşaq dəm qazından zəhərlənərək ölüb
14-12-2025, 18:14
Polis atanın qızını vurduğu hadisəni araşdırır
12-12-2025, 19:25
İki vəhşi qətlə görə ömürlük həbs cəzası alıb
12-12-2025, 19:19
Keçmiş məhkəmə icraçısına qarşı ofisində baş verən atışma ilə bağlı cinayət işi açılıb
11-12-2025, 18:24
Politexnik Universitetində sınaq zamanı baş verən partlayışda zavod rəhbəri və qızı həlak olub
9-12-2025, 18:32
Anasını öldürməkdə şübhəli bilinən saxlanılıb
7-12-2025, 10:28
Miqrant cinayətləri ilə bağlı şərhə görə cərimələndi
7-12-2025, 00:09
Tülin Ələkbərova haqda bu dəfə həbs qərarı verildi
6-12-2025, 19:44
Bir kişini öldürməkdə ittiham olunanlar həbs edilib
5-12-2025, 22:24
Bu həkimlər işləyə bilmək üçün rüşvət verib - Siyahı və məbləğ
4-12-2025, 14:54
Sevgilisinin anasını öldürən yeniyetmə həbs edilib
3-12-2025, 19:18
Bloqer tanışını 131 dəfə bıçaqladığına görə məhkum edilib
3-12-2025, 12:20
Məktəbli qız və sevgilisi analarını öldürməkdə şübhəli bilinirlər
3-12-2025, 12:09
Mübahisədən sonra iki qonşusunu ov tüfəngi ilə vuru